Nhận diện những rủi ro mới trong môi trường kinh doanh trực tuyến
Sự bùng nổ của thương mại điện tử và các nền tảng số đang làm thay đổi tận gốc rễ cấu trúc lưu thông hàng hóa cũng như thói quen mua sắm của xã hội hiện đại. Tuy nhiên, ẩn sau sự tiện lợi vượt trội của kỷ nguyên số là một cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc mang tên hàng giả, hàng nhái, hàng cấm và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Hiện nay mỗi ngày, hàng triệu giao dịch trực tuyến được hoàn tất chỉ bằng vài thao tác chạm trên màn hình điện thoại thông minh, cho phép người mua lựa chọn, thanh toán và nhận hàng tận tay mà không cần bước chân ra khỏi nhà. Thế nhưng, mặt trái của sự tiện lợi ấy là sự bành trướng của vấn nạn hàng giả với quy mô và tính chất ngày càng phức tạp.
Không còn giới hạn ở những mặt hàng thời trang, phụ kiện xa xỉ hay mỹ phẩm bị làm nhái mẫu mã tại các khu chợ truyền thống, hàng giả hiện nay đã vươn vòi bạch tuộc sang cả những nhóm hàng hóa thiết yếu tác động trực tiếp đến sinh mạng con người.
Tại Hội thảo chuyên đề “Tăng cường bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong kỷ nguyên số”diễn ra mới đây, TS. Phan Thế Thắng, Phó Trưởng Ban Bảo vệ Người tiêu dùng thuộc Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, cho biết thương mại điện tử Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ. Năm 2025, quy mô thị trường đạt khoảng 32 tỷ USD, chiếm 12% tổng mức bán lẻ cả nước. Riêng quý I/2026, tổng giá trị giao dịch trên bốn sàn thương mại điện tử lớn gồm Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki đạt 148,6 nghìn tỷ đồng.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của mua sắm trực tuyến, livestream bán hàng và thanh toán số cũng kéo theo nhiều nguy cơ như lừa đảo công nghệ cao, giả mạo thương hiệu, xâm phạm dữ liệu cá nhân, quảng cáo sai sự thật và kinh doanh hàng giả trên môi trường mạng.
Theo số liệu, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến trong 11 tháng năm 2025 vượt 6.000 tỷ đồng. Trong quý I/2026, hơn 700 vụ lừa đảo trực tuyến được ghi nhận, với tổng thiệt hại trên 600 tỷ đồng. Đáng chú ý, 88% người tiêu dùng phản ánh tình trạng bị quấy rối, mời chào dịch vụ ngoài nhu cầu do thông tin cá nhân bị lộ lọt.
Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cũng chỉ ra sáu nhóm rủi ro nổi bật trên không gian mạng, gồm lừa đảo công nghệ cao; xâm phạm dữ liệu cá nhân; quảng cáo thiếu minh bạch từ người có ảnh hưởng (KOL); gian lận trong livestream bán hàng; khó khăn trong xử lý giao dịch xuyên biên giới và các hình thức lừa đảo sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ Deepfake.
Thực tế tiếp nhận khiếu nại cho thấy thương mại điện tử tiếp tục là lĩnh vực phát sinh nhiều vấn đề. Năm 2025, khiếu nại liên quan đến thương mại điện tử chiếm 21,3% tổng số đơn thư Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia tiếp nhận, chủ yếu liên quan đến giao hàng không đúng mô tả, từ chối bảo hành, đổi trả và rò rỉ thông tin đơn hàng.
Trước những thách thức trên, hoàn thiện hành lang pháp lý và tăng cường thực thi được xác định là giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Đề xuất hệ sinh thái bảo vệ người tiêu dùng
Tại hội thảo, đại diện Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã phân tích những quy định mới của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 và các quy định liên quan đến thương mại điện tử.
Đáng chú ý, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 mở rộng phạm vi bảo vệ thông tin người tiêu dùng, bao gồm thông tin về quá trình mua sắm, lịch sử giao dịch và phản hồi của khách hàng. Các tổ chức, cá nhân kinh doanh phải bảo đảm nguyên tắc minh bạch, có sự đồng ý, sử dụng thông tin đúng mục đích, bảo đảm an toàn và quyền chủ động của người tiêu dùng.
Pháp luật cũng quy định rõ hơn trách nhiệm của các chủ thể trên môi trường số. Người có ảnh hưởng phải công khai việc được tài trợ, kiểm tra thông tin sản phẩm trước khi quảng cáo và chịu trách nhiệm đối với nội dung cung cấp. Người livestream bán hàng phải xác thực danh tính, tuân thủ quy chế hoạt động và kịp thời gỡ bỏ nội dung vi phạm.
Đối với các nền tảng số trung gian, yêu cầu đặt ra là phải xác thực người bán, công khai quy trình giải quyết khiếu nại và phối hợp xử lý vi phạm. Các nền tảng số lớn còn phải tăng cường minh bạch thuật toán, quản lý quảng cáo và kiểm soát tài khoản giả mạo.
Ông Bùi Thanh Thủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Người tiêu dùng Việt Nam (VICOPRO), nhấn mạnh bảo vệ người tiêu dùng trong kỷ nguyên số không thể chỉ dừng ở việc giải quyết từng vụ việc khiếu nại mà cần chuyển sang phương thức bảo vệ mang tính hệ sinh thái, với sự tham gia và trách nhiệm của nhiều chủ thể.
Theo ông Bùi Thanh Thủy, hệ sinh thái bảo vệ người tiêu dùng cần có sự phối hợp của năm nhóm chủ thể: cơ quan quản lý nhà nước giữ vai trò kiến tạo, điều phối; tổ chức xã hội thực hiện chức năng đại diện, tư vấn, giám sát; doanh nghiệp và nền tảng số kinh doanh minh bạch, có trách nhiệm; các tổ chức khoa học, truyền thông cung cấp tri thức, lan tỏa thông tin; người tiêu dùng chủ động tìm hiểu và giám sát.
Đề cập thực trạng giải quyết khiếu nại, ông Bùi Thanh Thủy dẫn số liệu năm 2025 cho thấy, trong 896 đơn thư phản ánh gửi đến Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, có 241 trường hợp, tương đương 26,9%, doanh nghiệp không tiến hành thương lượng với người tiêu dùng.
Từ thực tế này, VICOPRO kiến nghị xây dựng các trụ cột kinh doanh có trách nhiệm, thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên giữa cơ quan quản lý nhà nước với các tổ chức xã hội. Đồng thời, cần có cơ chế giao nhiệm vụ cụ thể cho các Hội tham gia Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026 - 2030.
Theo VICOPRO, việc phát huy vai trò của các tổ chức xã hội không chỉ góp phần hỗ trợ người tiêu dùng giải quyết tranh chấp mà còn giúp tăng cường giám sát thị trường, phòng ngừa vi phạm và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
