Mùa công bố báo cáo tài chính bán niên và kiểm toán năm 2025 đang tiếp tục phơi bày một vấn đề không mới nhưng chưa bao giờ hết nóng trên thị trường chứng khoán: khoảng cách giữa những con số doanh nghiệp tự công bố và số liệu sau khi được kiểm toán, soát xét.
Đáng chú ý, mức chênh lệch năm nay không chỉ nằm ở những khoản điều chỉnh kỹ thuật vài tỷ đồng. Tại một số doanh nghiệp, lợi nhuận giảm hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng chỉ sau một vòng kiểm tra. Điều này khiến chất lượng thông tin mà nhà đầu tư sử dụng để định giá cổ phiếu một lần nữa được đặt trước dấu hỏi.
Theo báo cáo mới nhất, PNJ là trường hợp gây chú ý khi lợi nhuận trước thuế hợp nhất 6 tháng đầu năm 2026 giảm từ 1.537,9 tỷ đồng trên báo cáo tự lập xuống còn 862,3 tỷ đồng sau soát xét, tức giảm 675,6 tỷ đồng, tương đương gần 44%. Lợi nhuận sau thuế cũng giảm 456 tỷ đồng, từ 1.184,5 tỷ đồng xuống 728,5 tỷ đồng.
Thuduc House thậm chí ghi nhận lợi nhuận sau thuế 6 tháng đầu năm “bốc hơi” 85%, từ hơn 12,37 tỷ đồng xuống còn 1,83 tỷ đồng.
Trong khi đó, Hoàng Anh Gia Lai giảm 164 tỷ đồng lợi nhuận sau soát xét, còn ACV giảm 57 tỷ đồng lợi nhuận trước thuế so với số liệu tự lập. Những con số này cho thấy câu chuyện không còn đơn thuần là “kiểm toán chỉnh vài khoản mục”, mà đã trở thành vấn đề về chất lượng thông tin trên thị trường vốn.
Không thể “khoán” chất lượng báo cáo cho kiểm toán
Cần phân biệt rõ: báo cáo tài chính tự lập và báo cáo tài chính đã kiểm toán có thể có chênh lệch do những điều chỉnh hợp lý về kế toán, ước tính, dự phòng, thuế, doanh thu hoặc giá vốn. Không phải mọi trường hợp lợi nhuận giảm sau kiểm toán đều đồng nghĩa với gian lận.
Chẳng hạn, PNJ cho biết biến động lớn trong kết quả kinh doanh sau soát xét chủ yếu liên quan đến việc cập nhật các ước tính về chính sách thu mua lại sản phẩm, trong đó doanh nghiệp bổ sung dự phòng liên quan đến lượng hàng mua lại còn tồn kho và tổn thất từ chính sách thu mua lại. Tại ngày 30/6/2026, PNJ ghi nhận dự phòng giảm giá hàng tồn kho gần 1.420 tỷ đồng và dự phòng tổn thất từ chính sách thu mua lại tới 2.267 tỷ đồng.
Với Nam Tân Uyên, lợi nhuận sau thuế năm 2025 sau kiểm toán giảm hơn 10%, còn hơn 321,8 tỷ đồng. Nguyên nhân chủ yếu là chi phí quản lý doanh nghiệp tăng hơn 41,5 tỷ đồng, phần lớn do trích lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ.
Nhưng vấn đề đáng lo nằm ở những trường hợp số liệu tự lập thay đổi quá lớn hoặc lặp lại nhiều lần. Ngày 9/9, cơ quan quản lý đã xử phạt Tập đoàn Điện Quang do công bố thông tin sai lệch. Lợi nhuận sau thuế năm 2025 trên báo cáo tự lập là hơn 11,5 tỷ đồng, trong khi báo cáo kiểm toán chỉ còn 4,9 tỷ đồng, tức giảm khoảng 58%.
Đây chính là ranh giới mà thị trường cần đặc biệt quan tâm: sai số do nghiệp vụ kế toán khác với việc công bố thông tin không chính xác, và trách nhiệm của doanh nghiệp không thể được chuyển hết sang cho kiểm toán.
Tại hội nghị về nâng cao chất lượng quản trị công ty, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán ngày 9/9/2026, đại diện Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) nhấn mạnh chất lượng báo cáo tài chính trước hết gắn với trách nhiệm của doanh nghiệp, Hội đồng quản trị, Ủy ban kiểm toán và Ban kiểm soát. Theo VACPA, hơn 10% doanh nghiệp trong báo cáo tình hình công ty đại chúng năm 2024, năm 2025 của UBCKNN nhận ý kiến kiểm toán không phải ý kiến chấp nhận toàn phần.
Quan điểm này đặc biệt đáng chú ý: kiểm toán độc lập không thể thay thế hệ thống kế toán, kiểm soát nội bộ và trách nhiệm cung cấp thông tin trung thực của doanh nghiệp.
Về phía cơ quan quản lý, khung xử phạt cũng đang được siết lại. Nghị định 306/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 156/2020/NĐ-CP về xử phạt trong lĩnh vực chứng khoán đã có hiệu lực từ ngày 9/1/2026. Thực tế, UBCKNN đã áp dụng mức phạt 150 triệu đồng đối với hành vi công bố thông tin sai lệch về lợi nhuận và buộc cải chính thông tin trong một số trường hợp. Tuy nhiên, câu hỏi lớn hơn vẫn là: mức phạt đã đủ sức răn đe khi lợi ích kinh tế từ một báo cáo “đẹp” có thể lớn hơn rất nhiều?
Nhà đầu tư mất nhiều hơn một khoản lợi nhuận
Bàn luận xoay quanh vấn đề vì sao báo cáo tài chính của nhiều doanh nghiệp lại có sai số lớn như vậy và liệu báo cáo tài chính tự lập của doanh nghiệp đó có đủ độ tin cậy không? Phóng viên Thương Trường đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Đinh Trọng Thịnh - Chuyên gia kinh tế.
Theo chuyên gia kinh tế, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh: Có hai nguyên nhân dẫn đến việc sai lệch trong báo cáo tài chính. Theo đó, một số doanh nghiệp cố tình “lập báo cáo đẹp” để thực hiện các đợt phát hành thêm các cổ phiếu từ doanh nghiệp và thu được lợi ích cao hơn từ các đợt bán cổ phần, cổ phiếu. Tất nhiên các việc làm này là vi phạm pháp luật và sẽ bị cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan chức năng có các biện pháp xử phạt. Thậm chí có thể cấm doanh nghiệp này hoạt động giao dịch trên thị trường tài chính, chứng khoán.
Ngoài ra là do yếu tố chủ quan bởi những người lập báo cáo không làm tròn những trách nhiệm của người làm báo cáo tài chính, trong quá trình hoạt động vấn đề hoạch toán doanh nghiệp chưa đầy đủ. Nhưng do việc thúc ép của chủ doanh nghiệp và của cơ quan quản lý yêu cầu các doanh nghiệp phải có báo cáo để nộp, nếu không thì bị phạt,… dẫn đến nhiều doanh nghiệp lấy các số liệu dự tính ở những thời kỳ nhất định.
"Đặc biệt, đối với một doanh nghiệp nếu như sự sai sót này đúng vào dịp doanh nghiệp thực hiện phát hành bổ sung cổ phiếu, hoặc trước các kỳ đại hội cổ đông thì việc sai sót trong báo cáo tài chính lại là một vấn đề nghiêm trọng. Vì thế phải xem xét sự việc diễn ra có nằm trong kỳ đại hội cổ đông và những sai phạm này từ khi xảy ra đến khi chỉnh sửa doanh nghiệp có phát hành thêm cổ phần cổ phiếu không?"
PGS.TS Đinh Trọng Thịnh nhấn mạnh: Việc các doanh nghiệp công bố báo cáo tài chính tự lập thiếu chính xác là rất nguy hiểm cho các nhà đầu tư, điều này dẫn đến các nhà đầu tư mất niềm tin vào doanh nghiệp. Thực sự là có những trường hợp doanh nghiệp cố tình vẽ ra những báo cáo tài chính đẹp để trục lợi. Rõ ràng là "lợi bất cập hại”.
Theo đó, các nhà đầu tư cần hết sức cẩn trọng và phải theo dõi sát sao tình hình tài chính của các doanh nghiệp. Rõ ràng đối với các doanh nghiệp đã có những lần báo cáo không chính xác thì các nhà đầu tư càng cần thiết phải đề cao cảnh giác hơn đối với các doanh nghiệp này. Thậm chí nếu doanh nghiệp đã có đến 2 hoặc 3 lần báo cáo không chính xác thì tốt nhất các nhà đầu tư nên tránh xa, đừng mua. Bởi vì nó không có đủ độ tin cậy để nhà đầu tư bỏ tiền ra cho sự lừa dối với những doanh nghiệp có báo cáo không chính xác.
Đặc biệt, đối với một doanh nghiệp nếu như sự sai sót này đúng vào dịp doanh nghiệp thực hiện phát hành bổ sung cổ phiếu, hoặc trước các kỳ đại hội cổ đông thì việc sai sót trong báo cáo tài chính lại là một vấn đề nghiêm trọng. Vì thế phải xem xét sự việc diễn ra có nằm trong kỳ đại hội cổ đông và những sai phạm này từ khi xảy ra đến khi chỉnh sửa doanh nghiệp có phát hành thêm cổ phần cổ phiếu không?. - PGS.TS Đinh Trọng Thịnh chia sẻ.
Đây là góc nhìn rất đáng chú ý trong bối cảnh thị trường chứng khoán ngày càng phụ thuộc vào tốc độ công bố thông tin.
Một doanh nghiệp công bố lợi nhuận tăng mạnh có thể lập tức được thị trường định giá cao hơn. Nhà đầu tư mua cổ phiếu dựa trên kỳ vọng tăng trưởng, trong khi giá cổ phiếu có thể đã phản ánh những con số chưa được kiểm toán. Khi báo cáo kiểm toán xuất hiện và lợi nhuận giảm mạnh, nhà đầu tư mới nhận ra chất lượng lợi nhuận thấp hơn những gì họ từng kỳ vọng.
Thiệt hại vì thế không chỉ là khoản chênh lệch lợi nhuận. Đó có thể là giá cổ phiếu giảm, tỷ suất sinh lời kỳ vọng thay đổi, khả năng chia cổ tức bị ảnh hưởng, định giá doanh nghiệp bị điều chỉnh và quan trọng hơn là mất niềm tin.
Trường hợp Vinaconex là một ví dụ đáng chú ý trong mùa kiểm toán 2025. Lợi nhuận sau thuế hợp nhất sau kiểm toán đạt 3.865 tỷ đồng, thấp hơn 264 tỷ đồng, tương đương khoảng 7%, so với báo cáo tự lập. Nguyên nhân liên quan đến phân bổ lại tài sản thuế hoãn lại và điều chỉnh lợi nhuận tại các công ty con. Hay với Vietnam Airlines, lợi nhuận sau thuế năm 2025 sau kiểm toán đạt khoảng 7.607 tỷ đồng, thấp hơn hơn 106 tỷ đồng so với số liệu tự lập, chủ yếu do điều chỉnh giá vốn.
Ở chiều ngược lại, cũng có doanh nghiệp được điều chỉnh tăng lợi nhuận sau kiểm toán. Điều này cho thấy kiểm toán không phải “cỗ máy làm giảm lợi nhuận”, mà là cơ chế nhằm đưa các số liệu về gần hơn với yêu cầu của chuẩn mực kế toán và bằng chứng thực tế. Nhưng với nhà đầu tư, điều quan trọng không phải doanh nghiệp lãi tăng hay giảm sau kiểm toán, mà là vì sao lại có sự chênh lệch và mức độ chênh lệch có hợp lý hay không.
Theo chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh, nhà đầu tư cần đặc biệt cảnh giác với những doanh nghiệp nhiều lần công bố báo cáo không chính xác. Ông cho rằng nếu tình trạng này lặp lại, độ tin cậy của thông tin tài chính phải được xem xét nghiêm túc.
Quan điểm này cũng phù hợp với nhận định của VCCI và VACPA hiện nay: chất lượng báo cáo tài chính không thể chỉ trông chờ vào kiểm toán độc lập. Việc minh bạch phải bắt đầu từ doanh nghiệp, hệ thống kiểm soát nội bộ, HĐQT, ban điều hành và các bộ phận giám sát. VACPA cũng đề xuất minh bạch hơn về phí kiểm toán và phí dịch vụ phi đảm bảo nhằm giúp cổ đông đánh giá tính độc lập của kiểm toán viên.
Thị trường chứng khoán muốn thu hút dòng vốn dài hạn thì trước hết phải tạo được niềm tin vào thông tin. Một khoản lợi nhuận “bốc hơi” sau kiểm toán có thể chỉ là điều chỉnh kế toán, nhưng nếu tình trạng chênh lệch lớn diễn ra thường xuyên, nó sẽ trở thành vấn đề quản trị và minh bạch thị trường. Nhà đầu tư không chỉ mất tiền khi giá cổ phiếu giảm; họ còn mất thứ khó định lượng hơn là quyền được tiếp cận thông tin chính xác, kịp thời để ra quyết định. Vì vậy, trách nhiệm cuối cùng không thể chỉ đặt lên vai kiểm toán viên. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đầu tiên về số liệu mình công bố; HĐQT và bộ phận giám sát phải thực chất hơn; cơ quan quản lý cần tiếp tục nâng sức răn đe; còn nhà đầu tư phải coi lịch sử điều chỉnh báo cáo tài chính là một chỉ báo quan trọng khi định giá doanh nghiệp.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
