Xung quanh các vấn đề pháp lý liên quan đến cover nhạc, AI cover và việc sử dụng âm nhạc trong hoạt động kinh doanh hiện nay, phóng viên đã có cuộc trao đổi với luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, thuộc Đoàn Luật sư TP Hà Nội.
PV: Thưa luật sư, vụ việc ca sĩ Quang Lập bị khởi tố về tội “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” đang gây chú ý lớn. Dưới góc độ pháp lý, ông nhìn nhận hành vi trong vụ việc này như thế nào?
Luật sư: Ở thời điểm hiện tại, cơ quan tiến hành tố tụng mới khởi tố vụ án, khởi tố bị can nên hành vi cụ thể và mức độ vi phạm cuối cùng vẫn cần được làm rõ trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Tuy nhiên, từ các thông tin ban đầu được công bố, có thể thấy vụ việc nhiều khả năng liên quan đến hành vi khai thác các tác phẩm âm nhạc, bản ghi âm, ghi hình trên môi trường số khi chưa được sự đồng ý của chủ thể quyền nhưng lại có yếu tố thương mại, thu lợi từ hoạt động đó.
Cần khẳng định rằng đây không còn là câu chuyện đơn thuần về “đăng lại bài hát” hay “chia sẻ nội dung âm nhạc” như nhiều người vẫn nghĩ. Bản chất của vụ việc nằm ở hành vi khai thác trái phép tài sản sở hữu trí tuệ để phục vụ hoạt động kinh doanh nội dung số.
Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, tác phẩm âm nhạc, bản ghi âm, ghi hình và chương trình biểu diễn đều là đối tượng được pháp luật bảo hộ. Chủ sở hữu quyền tác giả và quyền liên quan có độc quyền trong việc cho phép hoặc không cho phép người khác sao chép, truyền đạt tới công chúng, phân phối hoặc khai thác thương mại các nội dung này.
Trong trường hợp một cá nhân hoặc tổ chức tự ý đăng tải, khai thác các chương trình biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình hoặc ca khúc để thu hút lượt xem, quảng cáo, bật kiếm tiền mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền thì hoàn toàn có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.
Điều đáng chú ý ở vụ việc này là hoạt động khai thác nội dung được thực hiện trên các nền tảng số có quy mô ảnh hưởng rất lớn, với hàng triệu lượt theo dõi và khả năng tạo doanh thu cao. Đây chính là yếu tố khiến hành vi có dấu hiệu vượt khỏi phạm vi vi phạm dân sự hoặc hành chính thông thường để chuyển sang xem xét trách nhiệm hình sự.
Nhiều người hiện nay vẫn cho rằng chỉ cần ghi nguồn, không nhận mình là tác giả hoặc đăng tải lại trên YouTube thì sẽ không vi phạm bản quyền. Tuy nhiên, pháp luật sở hữu trí tuệ không chỉ bảo vệ quyền đứng tên tác giả mà còn bảo vệ quyền khai thác thương mại đối với tác phẩm và bản ghi âm, ghi hình.
Nếu cơ quan điều tra chứng minh được việc khai thác nội dung có bản quyền nhằm mục đích thương mại, thu lợi bất chính lớn hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho chủ thể quyền thì cá nhân vi phạm có thể bị xử lý hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
Mức xử lý có thể bao gồm:
Phạt tiền lên tới 1 tỷ đồng đối với cá nhân;
Hoặc phạt tù đến 3 năm;
Trường hợp pháp nhân thương mại vi phạm có thể bị phạt tới 3 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn.
Từ vụ việc của ca sĩ Quang Lập có thể thấy cơ quan chức năng đang phát đi thông điệp rất rõ ràng: môi trường internet không phải “vùng trống pháp lý” đối với quyền sở hữu trí tuệ. Khi hoạt động khai thác nội dung số đã trở thành một ngành kinh doanh tạo ra doanh thu lớn thì trách nhiệm tuân thủ pháp luật về bản quyền cũng phải được đặt ra tương ứng.
PV: Từ vụ việc này, nhiều người cũng đặt câu hỏi về các kênh YouTube, TikTok thường xuyên cover lại ca khúc nổi tiếng. Theo luật sư, hoạt động cover hiện nay có vi phạm bản quyền không?
Luật sư: Trước hết cần khẳng định rằng pháp luật Việt Nam không cấm hoạt động cover ca khúc. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi cover đều hợp pháp. Điểm mấu chốt nằm ở việc người thực hiện có được sự cho phép của chủ sở hữu quyền hay không và việc cover đó có nhằm mục đích thương mại hay không.
Một ca khúc thông thường tồn tại đồng thời nhiều lớp quyền sở hữu trí tuệ khác nhau, bao gồm quyền tác giả đối với phần nhạc và lời; quyền liên quan đối với bản ghi âm, ghi hình; quyền của nghệ sĩ biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi âm.
Vì vậy, khi một cá nhân cover lại bài hát rồi đăng tải lên YouTube hoặc TikTok, họ không chỉ đơn thuần sử dụng “giai điệu” mà thực tế đang khai thác một tài sản trí tuệ được pháp luật bảo hộ.
Nhiều người cho rằng “tự hát bằng giọng của mình” thì sẽ không vi phạm bản quyền. Đây là cách hiểu chưa đầy đủ. Pháp luật sở hữu trí tuệ bảo vệ không chỉ bản ghi âm gốc mà còn bảo vệ chính tác phẩm âm nhạc. Do đó, việc sử dụng ca khúc để tạo nội dung số, thu hút lượt xem, tăng tương tác hoặc bật kiếm tiền đều có thể được xem là hành vi khai thác thương mại tác phẩm.
Đặc biệt, với các kênh YouTube, TikTok có lượng người theo dõi lớn, doanh thu quảng cáo cao hoặc hoạt động như một mô hình kinh doanh nội dung chuyên nghiệp thì yếu tố thương mại hiện diện rất rõ. Trong trường hợp đó, nếu không có sự cho phép của chủ sở hữu quyền hoặc không thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền thì chủ tài khoản hoàn toàn có thể bị xem xét trách nhiệm pháp lý.
Hiện nay, pháp luật Việt Nam quy định khá đầy đủ chế tài xử lý trên cả ba phương diện: dân sự, hành chính và hình sự.
Về dân sự, chủ sở hữu quyền có thể yêu cầu:
Gỡ bỏ nội dung vi phạm; Xin lỗi, cải chính công khai; Bồi thường thiệt hại; Thanh toán khoản lợi nhuận thu được từ hành vi khai thác trái phép.
Về xử phạt hành chính, cá nhân vi phạm có thể bị: Phạt tiền lên tới hàng trăm triệu đồng; Buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm; Tịch thu tang vật, phương tiện; Đình chỉ hoạt động khai thác nội dung số trong thời gian nhất định.
Trong trường hợp hành vi mang tính thương mại, thu lợi bất chính lớn hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho chủ thể quyền thì còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.
Một điểm rất quan trọng cần nhìn nhận là mạng xã hội hiện nay đã trở thành môi trường kinh doanh thực sự, không còn đơn thuần là không gian chia sẻ cá nhân. Khi nội dung âm nhạc được sử dụng để tạo doanh thu từ quảng cáo, livestream, tài trợ, booking hoặc bán hàng thì nghĩa vụ tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ là yêu cầu bắt buộc.
PV: Một xu hướng nổi bật hiện nay là AI cover – sử dụng trí tuệ nhân tạo để tái tạo giọng hát của ca sĩ nổi tiếng. Theo luật sư, đây có phải là hành vi vi phạm pháp luật không?
Luật sư: AI cover hiện nay không còn đơn thuần là câu chuyện công nghệ hay sáng tạo nội dung mà đang đặt ra thách thức pháp lý rất lớn đối với hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
Điểm đặc biệt của AI cover là nó tạo cảm giác “không sao chép trực tiếp”, nhưng trên thực tế lại có khả năng xâm phạm sâu hơn, rộng hơn và tinh vi hơn so với cover thông thường.
Dù pháp luật Việt Nam hiện nay chưa có quy định riêng điều chỉnh trực tiếp đối với AI cover, nhưng điều đó không có nghĩa đây là hoạt động nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật. Các quy định hiện hành về quyền tác giả, quyền liên quan và quyền nhân thân hoàn toàn có thể được áp dụng để xem xét trách nhiệm đối với hành vi này.
Cần nhìn nhận đúng bản chất rằng AI không phải chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý. Người chịu trách nhiệm vẫn là cá nhân hoặc tổ chức đứng sau việc tạo lập, đăng tải và khai thác thương mại nội dung AI đó.
Một sản phẩm AI cover thường đồng thời sử dụng nhiều yếu tố được pháp luật bảo hộ. Thứ nhất là quyền tác giả đối với tác phẩm âm nhạc. Dù bài hát được thể hiện bằng AI thì phần nhạc và lời vẫn thuộc quyền sở hữu của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả.
Thứ hai là quyền liên quan đối với phần biểu diễn và bản ghi âm. Trong nhiều trường hợp, AI không chỉ hát lại ca khúc mà còn mô phỏng gần như hoàn chỉnh chất giọng, cách luyến láy và phong cách xử lý bài hát của ca sĩ nổi tiếng.
Điều đáng nói là công chúng tìm đến các video AI cover không đơn thuần vì bài hát mà vì “giọng hát của ca sĩ”. Nói cách khác, giá trị tạo ra lượt xem và doanh thu nằm ở chính danh tiếng, bản sắc giọng hát và hình ảnh nghệ thuật của người nghệ sĩ.
Khi một cá nhân sử dụng AI để tái tạo giọng hát đó nhằm thu hút người xem, tăng tương tác hoặc bật kiếm tiền thì về bản chất, họ đang khai thác thương mại tài sản trí tuệ và giá trị danh tiếng của người khác mà chưa được cho phép.
Không chỉ dừng ở quyền tác giả và quyền liên quan, AI cover còn có nguy cơ xâm phạm quyền nhân thân của nghệ sĩ. Bởi giọng nói, phong cách biểu diễn và hình ảnh nghệ thuật là những yếu tố gắn liền với danh tiếng cá nhân của ca sĩ.
Nếu AI tạo ra các sản phẩm có nội dung phản cảm, sai lệch hoặc khiến công chúng hiểu nhầm rằng nghệ sĩ thật sự trình bày ca khúc đó thì hoàn toàn có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín, danh dự và hoạt động nghề nghiệp của nghệ sĩ.
Đặc biệt, khi các kênh AI cover hoạt động như một mô hình kinh doanh nội dung số - bật quảng cáo, nhận tài trợ, bán hàng hoặc thu lợi từ nền tảng thì yếu tố thương mại đã hiện diện rất rõ. Khi đó, hành vi vi phạm không còn là câu chuyện sử dụng nội dung mang tính cá nhân mà có thể bị xem xét trách nhiệm dân sự, hành chính, thậm chí hình sự nếu gây thiệt hại lớn hoặc thu lợi bất chính đáng kể.
Theo tôi, vấn đề lớn nhất mà AI cover đặt ra không chỉ là chuyện “cover bài hát”, mà sâu xa hơn là nguy cơ thương mại hóa trái phép danh tính số của nghệ sĩ.
PV: Hiện nay đa số quán cà phê đều mở nhạc phục vụ khách. Vậy việc sử dụng âm nhạc trong quán cà phê có cần xin phép hoặc trả tiền bản quyền không?
Luật sư: Thực tế, việc quán cà phê mở nhạc phục vụ khách hàng không còn được xem là nhu cầu nghe nhạc cá nhân đơn thuần, mà là hành vi sử dụng âm nhạc trong hoạt động kinh doanh thương mại.
Âm nhạc lúc này trở thành một phần của dịch vụ nhằm tạo không gian, cảm xúc và trải nghiệm cho khách hàng, từ đó góp phần thu hút khách và tạo doanh thu cho quán. Nói cách khác, dù quán cà phê không trực tiếp bán bài hát nhưng âm nhạc vẫn đang được khai thác như một yếu tố tạo ra lợi ích thương mại.
Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP, việc sử dụng bản ghi âm, ghi hình đã công bố nhằm mục đích thương mại trong hoạt động kinh doanh như nhà hàng, quán cà phê, khách sạn, siêu thị, trung tâm thương mại, karaoke, quán bar… thì không phải xin phép nhưng phải trả tiền bản quyền cho chủ sở hữu quyền tác giả, người biểu diễn và chủ sở hữu quyền liên quan.
Trong thực tế, các cơ sở kinh doanh có thể thực hiện việc xin phép và thanh toán thông qua Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC).
Đáng chú ý, nhiều chủ quán hiện nay đang hiểu chưa đúng rằng nếu mở nhạc từ YouTube, Spotify hoặc các nền tảng streaming trả phí thì sẽ mặc nhiên được sử dụng cho quán cà phê. Thực tế không hoàn toàn như vậy.
Phần lớn các nền tảng nghe nhạc hiện nay chỉ cấp quyền sử dụng cho mục đích cá nhân, phi thương mại. Trong khi đó, việc phát nhạc trong quán cà phê lại là hành vi sử dụng trong môi trường kinh doanh công cộng – đây là hai phạm vi sử dụng hoàn toàn khác nhau về mặt pháp lý.
Nếu không thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền, chủ cơ sở có thể bị xử phạt hành chính và buộc thanh toán tiền sử dụng tác phẩm theo quy định.
Theo tôi, mục tiêu cuối cùng của pháp luật không phải để gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh mà hướng tới việc xây dựng một môi trường sử dụng âm nhạc minh bạch, công bằng và văn minh hơn – nơi người sáng tạo được bảo vệ đúng giá trị lao động nghệ thuật của mình, còn các cơ sở kinh doanh cũng có cơ chế khai thác hợp pháp và bền vững.
Âm nhạc không phải “tài nguyên miễn phí” trong môi trường kinh doanh. Khi âm nhạc được sử dụng để tạo ra giá trị thương mại thì quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm đó phải được tôn trọng và bảo vệ.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
