Nới điều kiện để hợp tác xã dễ tiếp cận chính sách hỗ trợ
Bộ Tài chính vừa hoàn thiện dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 113/2024/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Hợp tác xã 2023. Chỉ sau chưa đầy hai năm áp dụng, hàng loạt vướng mắc về tiêu chí, thủ tục và phân cấp thẩm quyền đã bộc lộ rõ, buộc cơ quan soạn thảo phải sớm điều chỉnh nhiều quy định chưa phù hợp thực tế.
Một trong những nội dung đáng chú ý nhất là việc sửa điều kiện để hợp tác xã được hưởng chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Theo quy định hiện hành, hợp tác xã phải chứng minh số lượng thành viên tăng liên tiếp trong hai năm liền kề, tiêu chí bị đánh giá là khá “cứng” với nhiều mô hình nhỏ hoặc mới thành lập, nhất là ở lĩnh vực nông nghiệp.
Dự thảo mới đề xuất nới điều kiện xuống còn tăng thành viên trong một trên hai năm liền kề. Thay đổi không lớn về mặt kỹ thuật nhưng được kỳ vọng sẽ tháo gỡ đáng kể rào cản cho nhiều hợp tác xã ở vùng sâu, vùng xa, nơi số lượng thành viên thường biến động theo mùa vụ và điều kiện sản xuất.
Cùng với đó, thủ tục liên quan đến đào tạo thành viên cũng được đơn giản hóa. Thay vì phải nộp chứng nhận khóa học kèm danh sách đóng dấu chi tiết như trước, hợp tác xã chỉ cần có giấy tờ xác nhận thành viên tham gia đào tạo. Tỷ lệ thành viên được đào tạo tối thiểu vẫn giữ ở mức 5%.
Dự thảo cũng siết chặt hơn quy định về kiểm toán báo cáo tài chính. Cụ thể, ngưỡng 3 tỷ đồng sẽ được tính trên từng dự án riêng lẻ hoặc tổng giá trị các dự án đăng ký trong cùng một năm tài chính, thay vì chỉ tính theo từng khoản hỗ trợ đơn lẻ như cách hiểu trước đây.
Lần đầu quy định cụ thể mức hỗ trợ cho tư vấn và chuyển đổi số
Một trong những hạn chế lớn của Nghị định 113 trước đây là nhiều chính sách hỗ trợ chỉ dừng ở mức định hướng, chưa quy định rõ mức kinh phí cụ thể, khiến địa phương lúng túng khi xây dựng dự toán và triển khai thực tế. Dự thảo sửa đổi lần này đã bước đầu khắc phục khoảng trống đó, đặc biệt ở các lĩnh vực tư vấn quản trị và chuyển đổi số.
Đối với hỗ trợ tư vấn quản trị (Điều 9), dự thảo quy định hợp tác xã được hỗ trợ tối đa 100% chi phí thuê dịch vụ tư vấn về nhân sự, tài chính, sản xuất, bán hàng và quản trị nội bộ, với mức trần không quá 50 triệu đồng mỗi năm. Đây là lần đầu tiên mức hỗ trợ cụ thể được đưa thẳng vào văn bản pháp lý, tạo cơ sở rõ ràng cho cả cơ quan quản lý lẫn hợp tác xã khi triển khai.
Ở lĩnh vực ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số (Điều 11), dự thảo bổ sung hàng loạt nội dung mới như hỗ trợ tư vấn miễn phí về giải pháp chuyển đổi số, sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ. Hợp tác xã cũng có thể được hỗ trợ tối đa 100% chi phí thuê hoặc mua giải pháp chuyển đổi số, nhưng không quá 100 triệu đồng mỗi năm.
Đáng chú ý, dự thảo lần đầu đề cập chính sách hỗ trợ lãi suất vay vốn thương mại cho các dự án thuộc danh mục phân loại xanh. Quy định này được xem là tín hiệu thúc đẩy hợp tác xã tiếp cận mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững hơn trong thời gian tới. Việc xác định mức hỗ trợ cụ thể sẽ do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định theo điều kiện từng địa phương.
Với chính sách hỗ trợ kiểm toán (Điều 15), dự thảo cũng quy định rõ mức hỗ trợ tối đa 100% chi phí kiểm toán nhưng không quá 50 triệu đồng mỗi năm, áp dụng cho các hợp tác xã siêu nhỏ và nhỏ được Nhà nước hỗ trợ từ 3 tỷ đồng trở lên.
Bỏ cấp huyện, tăng phân quyền cho xã và tỉnh
Một trong những thay đổi mang tính hệ thống của dự thảo là điều chỉnh toàn bộ quy trình hỗ trợ hợp tác xã theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp gồm tỉnh và xã, đồng thời loại bỏ vai trò trung gian của cấp huyện.
Theo quy định hiện hành, hồ sơ hỗ trợ phải đi qua nhiều tầng nấc: hợp tác xã nộp tại cấp xã, xã tổng hợp gửi huyện, huyện tiếp tục báo cáo lên tỉnh. Quy trình này bị đánh giá là kéo dài thời gian xử lý và phát sinh thêm thủ tục hành chính. Dự thảo mới rút gọn đáng kể khi cho phép hợp tác xã nộp trực tiếp tại UBND cấp xã, sau đó cấp xã tổng hợp và báo cáo thẳng lên UBND cấp tỉnh trước ngày 31/5 hằng năm. Thời gian thông báo tiếp nhận hồ sơ cũng được rút từ 10 ngày xuống còn 7 ngày làm việc.
Đáng chú ý, dự thảo lần đầu bổ sung cơ chế rút gọn đối với các khoản hỗ trợ quy mô nhỏ. Theo đó, với dịch vụ tư vấn trị giá dưới 20 triệu đồng hoặc các khóa bồi dưỡng trong nước dưới 5 ngày, hợp tác xã có thể nộp hồ sơ trực tiếp cho đơn vị cung cấp dịch vụ. Đơn vị này sẽ tự rà soát tính hợp lệ của hồ sơ mà không cần qua nhiều cấp trung gian. Quy định mới được kỳ vọng giúp xử lý nhanh các nhu cầu phát sinh nhỏ, giảm áp lực thủ tục cho cả hợp tác xã lẫn chính quyền địa phương.
Gỡ nút thắt cho các hợp tác xã ngừng hoạt động kéo dài
Một điểm mới đáng chú ý khác là lần đầu tiên dự thảo bổ sung cơ chế hỗ trợ kinh phí giải thể hợp tác xã, nội dung chưa từng được đề cập trong Nghị định 113 hiện hành.
Thực tế nhiều năm qua cho thấy hàng nghìn hợp tác xã đã ngừng hoạt động nhưng vẫn tồn tại trên giấy do không còn nguồn tài chính để tổ chức đại hội thành viên, thanh lý tài sản, kiểm toán hoặc hoàn tất thủ tục pháp lý. Việc thiếu cơ chế hỗ trợ khiến nhiều địa phương rơi vào tình trạng lúng túng, không thể xử lý dứt điểm.
Dự thảo quy định kinh phí giải thể sẽ được sử dụng từ phần tài chính còn lại của hợp tác xã; nếu không đủ thì ngân sách địa phương cùng cấp với cơ quan đăng ký sẽ hỗ trợ phần thiếu hụt. Quy định này được xây dựng trên cơ sở kế thừa tinh thần của Nghị định 193/2013 và cũng là nội dung từng được nhiều địa phương như An Giang, Gia Lai, Lâm Đồng, Hà Nội hay Ninh Bình kiến nghị khôi phục.
Song song đó, dự thảo sửa đổi toàn bộ quy trình xử lý tài sản khi giải thể, chuyển thẩm quyền tiếp nhận quỹ chung không chia và tài sản chung không chia từ UBND cấp huyện sang UBND cấp xã, phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền hai cấp hiện nay.
Ngoài ra, dự thảo cũng bãi bỏ toàn bộ cụm từ “tổ hợp tác” trong phạm vi điều chỉnh của Nghị định 113. Nguyên nhân là Bộ Tài chính đang xây dựng một nghị định riêng thay thế Nghị định 77/2019 về tổ hợp tác, nhằm tập trung toàn bộ quy định liên quan vào một văn bản thống nhất, tránh tình trạng chồng chéo pháp lý.
Những khoảng trống vẫn cần tiếp tục hoàn thiện
Dù tháo gỡ được nhiều vướng mắc phát sinh từ thực tiễn, dự thảo sửa đổi Nghị định 113 vẫn còn không ít nội dung cần tiếp tục được góp ý để tránh phát sinh thêm điểm nghẽn mới trong quá trình triển khai.
Trước hết là mức trần hỗ trợ tư vấn tối đa 50 triệu đồng mỗi năm. Con số này được đánh giá là tích cực vì lần đầu được quy định cụ thể, nhưng câu hỏi đặt ra là liệu đã sát với chi phí thực tế hay chưa. Với các hợp tác xã quy mô vừa, hoạt động ở nhiều lĩnh vực, chi phí thuê tư vấn chuyên sâu về tài chính, thị trường, chuyển đổi số hay công nghệ có thể cao hơn đáng kể. Nếu thiếu cơ sở khảo sát định lượng, mức hỗ trợ này rất dễ trở thành “trần cứng” mang tính hình thức hơn là hỗ trợ thực chất.
Một vấn đề khác nằm ở quy định mở rộng điều kiện kiểm toán. Dự thảo yêu cầu kiểm toán khi tổng giá trị các khoản hỗ trợ đăng ký trong cùng một năm tài chính từ 3 tỷ đồng trở lên, thay vì chỉ tính từng dự án riêng lẻ như trước. Quy định này giúp siết quản lý ngân sách nhưng cũng có thể vô tình tạo thêm gánh nặng cho những hợp tác xã đăng ký nhiều gói hỗ trợ nhỏ cùng lúc. Đến nay, dự thảo vẫn chưa làm rõ cách tính “tổng giá trị hỗ trợ”, đặc biệt với các khoản hỗ trợ bằng hiện vật như máy móc, thiết bị hay đào tạo.
Đáng lo ngại hơn là bài toán năng lực thực thi ở cấp xã. Dự thảo trao thêm nhiều nhiệm vụ cho UBND cấp xã như tiếp nhận hồ sơ, tổng hợp nhu cầu hỗ trợ, báo cáo cấp tỉnh, tham gia xử lý giải thể hợp tác xã, tiếp nhận tài sản và thành lập hội đồng thanh lý. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, đặc biệt ở vùng nông thôn và miền núi, bộ máy cấp xã hiện vẫn thiếu nhân lực có chuyên môn kinh tế, tài chính và pháp lý. Trong khi đó, dự thảo chưa đưa ra cơ chế đào tạo, bổ sung nhân lực hay hỗ trợ kỹ thuật tương ứng. Đây được xem là rủi ro lớn nhất về khả năng thực thi chính sách.
Tương tự, quy trình rút gọn đối với các khoản hỗ trợ dưới 20 triệu đồng tuy giúp giảm thủ tục hành chính nhưng cũng làm nảy sinh nguy cơ xung đột lợi ích. Theo dự thảo, đơn vị cung cấp dịch vụ sẽ tự rà soát tính hợp lệ của hồ sơ hợp tác xã. Điều này đồng nghĩa đơn vị vừa là bên cung cấp dịch vụ, vừa tham gia xác nhận đối tượng đủ điều kiện thụ hưởng hỗ trợ. Trong khi đó, cơ chế giám sát độc lập hoặc hậu kiểm gần như chưa được đề cập rõ.
Với chính sách hỗ trợ kinh phí giải thể hợp tác xã, dự thảo mới chỉ dừng ở nguyên tắc ngân sách địa phương sẽ hỗ trợ khi hợp tác xã không đủ nguồn tài chính, nhưng chưa quy định cụ thể mức hỗ trợ, điều kiện áp dụng hay trình tự thực hiện. Đây là khoảng trống đáng lưu ý trong bối cảnh nhiều địa phương đang tồn đọng số lượng lớn hợp tác xã “ngừng hoạt động nhưng chưa giải thể”. Nếu thiếu hướng dẫn cụ thể về định mức và nguồn kinh phí bổ sung từ ngân sách trung ương, nguy cơ quá tải cho ngân sách địa phương là hoàn toàn có thể xảy ra.
Cuối cùng là câu chuyện về Thông tư hướng dẫn cơ chế tài chính. Ngay từ khi Nghị định 113 có hiệu lực, nhiều địa phương đã phản ánh tình trạng “có chính sách nhưng không có cơ chế chi tiền” do thiếu hướng dẫn sử dụng ngân sách chi thường xuyên.
Dự thảo lần này đã bổ sung trách nhiệm cho Bộ Tài chính ban hành Thông tư hướng dẫn, nhưng vẫn chưa xác định thời hạn cụ thể. Nếu Nghị định mới có hiệu lực trước khi Thông tư được ban hành, vòng luẩn quẩn chậm triển khai rất có thể sẽ tiếp tục lặp lại.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
