Trước những câu hỏi pháp lý đặt ra từ vụ việc tại Đồ hộp Hạ Long và chuỗi sụp đổ thương hiệu thời gian qua, phóng viên Tạp chí Thương Trường đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, nhằm làm rõ ranh giới trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp cũng như những lỗ hổng cốt lõi trong cơ chế hậu kiểm hiện nay.
PV: Chỉ “đủ hồ sơ, giấy tờ” có đủ để doanh nghiệp thoát trách nhiệm pháp lý khi hàng trăm tấn thịt lợn nhiễm bệnh vẫn tồn tại trong kho, thưa luật sư?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: “Đủ hồ sơ, giấy tờ” hoàn toàn không phải là căn cứ để doanh nghiệp thoát trách nhiệm pháp lý trong trường hợp hàng trăm tấn thịt lợn nhiễm bệnh vẫn được thu mua, tàng trữ và kiểm soát trong hệ thống của mình. Pháp luật về an toàn thực phẩm của Việt Nam không điều chỉnh trách nhiệm doanh nghiệp thuần túy trên cơ sở hình thức hồ sơ, mà dựa trên bản chất an toàn thực tế của thực phẩm.
Điều 3 Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã xác lập nguyên tắc nền tảng: thực phẩm phải bảo đảm an toàn đối với sức khỏe, tính mạng con người. Theo đó, nguyên liệu đầu vào không bảo đảm an toàn thì dù có hóa đơn, chứng từ hợp lệ vẫn bị coi là thực phẩm không bảo đảm an toàn. Đây là nguyên tắc xuyên suốt, chi phối toàn bộ hoạt động quản lý, sản xuất và kinh doanh thực phẩm.
Đối với thịt lợn nhiễm bệnh, đặc biệt là các bệnh dịch nguy hiểm như dịch tả lợn châu Phi, pháp luật đã có quy định rất rõ ràng. Khoản 1 Điều 5 Luật An toàn thực phẩm nghiêm cấm sản xuất, kinh doanh thực phẩm từ động vật chết do bệnh, dịch bệnh. Song song với đó, Luật Thú y và các văn bản hướng dẫn thi hành đều yêu cầu nguyên liệu nhiễm bệnh phải bị tiêu hủy bắt buộc, tuyệt đối không được phép lưu thông, tàng trữ hay đưa vào bất kỳ công đoạn chế biến nào.
Nói cách khác, giấy tờ không có giá trị “hợp pháp hóa” một đối tượng bị pháp luật cấm tuyệt đối. Nếu thịt lợn đã được xác định là nhiễm bệnh, thì việc nó tồn tại trong kho doanh nghiệp, dù chưa đưa ra thị trường, tự thân đã là hành vi vi phạm pháp luật.
PV: Quy mô vi phạm lên tới hơn 130 tấn thịt lợn nhiễm bệnh có ý nghĩa như thế nào trong việc xác định trách nhiệm pháp lý?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Quy mô vi phạm có ý nghĩa đặc biệt trong việc xác định trách nhiệm pháp lý. Với khối lượng lên tới hơn 130 tấn thịt lợn nhiễm bệnh, rất khó để coi đây là sự cố ngẫu nhiên hay sai sót kỹ thuật tức thời. Về mặt pháp lý, đây là dấu hiệu của hành vi có tính hệ thống, diễn ra qua nhiều lần thu mua, tiếp nhận, kiểm soát và lưu trữ, chứ không phải một sai sót đơn lẻ.
Trong trường hợp này, trách nhiệm không chỉ dừng lại ở cá nhân trực tiếp thực hiện, mà còn đặt ra đối với người quản lý, người đứng đầu và toàn bộ bộ máy kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp. Khoản 2 Điều 6 Luật An toàn thực phẩm quy định rất rõ: tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải chịu trách nhiệm về an toàn thực phẩm do mình sản xuất, kinh doanh. Đây là trách nhiệm mang tính chủ động, không thể chuyển giao hoặc né tránh bằng cách viện dẫn quy trình hay giấy tờ.
Đáng chú ý, trong một số trường hợp, việc “đủ hồ sơ” còn có thể trở thành dấu hiệu bất lợi nếu hồ sơ đó không phản ánh đúng tình trạng thực tế của nguyên liệu. Khi đó, hành vi có thể bị xem xét dưới góc độ hợp thức hóa sai phạm, và không loại trừ khả năng bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các quy định của Bộ luật Hình sự, thay vì chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính.
PV: Vì sao nhiều sai phạm nghiêm trọng tại Đồ hộp Hạ Long, Khaisilk hay Asanzo chỉ bị phát hiện sau nhiều năm tồn tại?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Dưới góc độ pháp lý và quản trị nhà nước, lỗ hổng lớn nhất của cơ chế hậu kiểm hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định, mà nằm ở cách vận hành và triết lý quản lý.
Hậu kiểm đang bị hành chính hóa và lệ thuộc quá mức vào hồ sơ, giấy tờ. Trên thực tế, nhiều cuộc kiểm tra chủ yếu xoay quanh việc đối chiếu giấy phép, chứng nhận, hóa đơn, sổ sách. Khi doanh nghiệp có đủ giấy tờ hợp lệ, việc kiểm tra thường dừng lại ở đó, trong khi những yếu tố quyết định đến an toàn thực chất như nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện sản xuất thực tế hay tính trung thực của thông tin công bố lại ít được kiểm tra sâu.
Điều này dẫn đến một nghịch lý: doanh nghiệp “đạt chuẩn trên giấy”, nhưng rủi ro vẫn tồn tại ngoài đời thực và chỉ lộ diện khi đã tích tụ đủ lớn để không thể che giấu. Uy tín lâu năm của doanh nghiệp vô tình tạo ra một “vùng miễn dịch giám sát”, khiến các thương hiệu quen mặt thường được xếp vào nhóm rủi ro thấp, tần suất kiểm tra giảm và mức độ nghi ngờ cũng giảm theo. Chính cơ chế này cho phép các sai phạm có tính hệ thống kéo dài nhiều năm trong âm thầm.
PV: Trong bối cảnh đó, trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước được đặt ra như thế nào?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Một vấn đề đáng lo ngại là cơ chế hậu kiểm hiện nay chưa gắn chặt trách nhiệm cá nhân với trách nhiệm pháp nhân. Khi sai phạm bị phát hiện, việc xử lý thường dừng ở mức phạt hành chính đối với doanh nghiệp, trong khi trách nhiệm của người ra quyết định, người phê duyệt hay người kiểm soát nội bộ không được truy cứu đến cùng.
Điều này tạo ra tâm lý coi vi phạm là “chi phí kinh doanh” có thể tính toán được. Khi chi phí vi phạm thấp hơn lợi ích thu được, thì hậu kiểm không còn là công cụ phòng ngừa, mà chỉ là bước xác nhận hậu quả khi sự việc đã vượt quá ngưỡng chịu đựng của xã hội.
Nguy hiểm hơn, khi việc cấp phép, thẩm định và hậu kiểm bị lệ thuộc quá nhiều vào quy trình nội bộ, thiếu minh bạch và thiếu cơ chế giám sát chéo hiệu quả, thì những hồ sơ được coi là “đủ giấy tờ” có thể chỉ là sản phẩm của một quy trình bị tha hóa, chứ không còn là bảo chứng cho an toàn thực chất.
PV: Khi giấy phép và quy trình có nguy cơ trở thành “tấm vé thông hành”, pháp luật cần siết lại những điểm nào để tăng sức răn đe?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Vấn đề cốt lõi không phải là ban hành thêm giấy phép mới, mà là tái thiết cơ chế hậu kiểm theo hướng đánh thẳng vào rủi ro thực chất và trách nhiệm cá nhân.
Pháp luật cần chuyển trọng tâm từ kiểm tra hồ sơ sang kiểm tra bản chất, siết chặt trách nhiệm pháp lý của người đứng đầu, coi hậu kiểm là cơ chế phòng ngừa sớm thay vì xác nhận muộn. Đồng thời, cần tăng cường giám sát chéo, minh bạch hóa kết quả kiểm tra và mở rộng vai trò giám sát của xã hội, báo chí và người tiêu dùng.
Cuối cùng, chế tài phải đủ mạnh để chi phí pháp lý của hành vi vi phạm vượt xa lợi ích kinh tế thu được. Chỉ khi không còn “vùng an toàn” cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý, thì hậu kiểm mới thực sự bảo vệ người tiêu dùng và giữ gìn kỷ cương của thị trường.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
