Làn sóng thu hồi sữa trên thế giới và “điểm mù” mang tên nguyên liệu
Các vụ thu hồi sữa bột trong thời gian gần đây trải rộng trên nhiều khu vực: châu Âu, Bắc Mỹ và một số thị trường châu Á. Điểm chung dễ nhận thấy là nhiều thương hiệu lớn cùng lúc bị ảnh hưởng, dù nhà máy sản xuất, quốc gia phân phối và nhãn hiệu hoàn toàn khác nhau. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà xuất phát từ chuỗi cung ứng nguyên liệu dùng chung.
Trong ngành sữa công thức hiện đại, sản phẩm cuối cùng là kết quả của một hệ sinh thái nguyên liệu phức tạp. Bên cạnh sữa nền, các nhà sản xuất còn sử dụng hàng chục thành phần khác nhau như dầu DHA/ARA, protein sữa tinh lọc, vitamin, khoáng chất, chất nhũ hóa… Phần lớn các nguyên liệu này không do chính hãng sữa tự sản xuất, mà được cung cấp bởi các công ty chuyên biệt, phân phối cho nhiều tập đoàn trên toàn cầu.
Chỉ cần một lô nguyên liệu trung gian bị nghi ngờ nhiễm vi khuẩn hoặc độc tố vi sinh dù ở mức rất thấp là đủ để kích hoạt thu hồi dây chuyền ở hàng loạt sản phẩm đã lưu hành. Đặc biệt với sữa công thức dành cho trẻ sơ sinh, các cơ quan quản lý tại Mỹ và châu Âu áp dụng nguyên tắc phòng ngừa tối đa, thu hồi ngay khi chưa thể loại trừ rủi ro, thay vì chờ bằng chứng về tổn hại sức khỏe.
Một điểm đáng chú ý khác là tính minh bạch của hệ thống giám sát. Tại các nước phát triển, việc thu hồi không bị xem là “thất bại chất lượng”, mà là một bước bắt buộc để kiểm soát rủi ro. Doanh nghiệp có nghĩa vụ công bố rõ lô hàng, nguyên nhân, phạm vi ảnh hưởng và hướng xử lý. Chính sự minh bạch này khiến số vụ thu hồi được ghi nhận nhiều hơn, đồng thời tạo cảm giác thị trường “bất ổn” hơn trong mắt người tiêu dùng.
Thực chất, các vụ thu hồi sữa ngoại gần đây phản ánh độ phức tạp và mong manh của chuỗi cung ứng toàn cầu, càng tiêu chuẩn hóa, càng dùng chung nguyên liệu, thì khi một mắt xích gặp sự cố, hậu quả lan rộng là điều khó tránh khỏi.
Vì sao sữa sản xuất trong nước chưa ghi nhận thu hồi do độc tố?
Trái với bức tranh quốc tế, tại Việt Nam, các vụ việc liên quan đến sữa trong những năm gần đây lại tập trung chủ yếu vào sữa giả, sữa nhái, hoặc sản phẩm không đúng thành phần công bố, thay vì các ca thu hồi do phát hiện độc tố hay nhiễm bẩn vi sinh. Điều này dẫn đến một nhận định phổ biến: sữa sản xuất trong nước “có vẻ an toàn hơn”. Tuy nhiên, để đánh giá khách quan, cần nhìn vào đặc thù của mô hình sản xuất và chuỗi cung ứng nội địa.
Thứ nhất, nhiều doanh nghiệp sữa Việt Nam có mức độ tự chủ nguyên liệu cao hơn so với các tập đoàn đa quốc gia. Không ít nhà sản xuất sử dụng nguồn sữa tươi trong nước, hoặc chủ động kiểm soát các khâu chính trong quá trình sản xuất. Việc ít phụ thuộc vào các nhà cung cấp nguyên liệu toàn cầu đồng nghĩa với việc giảm rủi ro bị ảnh hưởng dây chuyền khi một lô nguyên liệu dùng chung gặp sự cố.
Thứ hai, quy mô thị trường của sữa nội địa Việt Nam chủ yếu phục vụ trong nước, với chuỗi cung ứng ngắn hơn, ít tầng nấc trung gian. Khi chuỗi cung ứng ngắn, việc kiểm soát nguồn nguyên liệu, vận chuyển và bảo quản đơn giản hơn về mặt kỹ thuật, từ đó hạn chế nguy cơ phát sinh các sự cố lan rộng như ở thị trường toàn cầu.
Thứ ba, cần thừa nhận rằng trọng tâm quản lý tại Việt Nam trong thời gian qua tập trung mạnh vào chống sữa giả và gian lận thương mại. Đây là vấn đề nổi cộm, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng và niềm tin thị trường. Trong bối cảnh đó, các vụ việc bị phát hiện và xử lý chủ yếu xoay quanh nhãn mác, nguồn gốc, thành phần công bố, thay vì các cảnh báo mang tính phòng ngừa về vi sinh hay độc tố.
Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh rằng “chưa phát hiện” không đồng nghĩa với “không tồn tại”. Các vụ thu hồi sữa ngoại cho thấy ngay cả những hệ thống kiểm soát chặt chẽ nhất cũng không thể loại trừ hoàn toàn rủi ro. Sự khác biệt nằm ở cách thức phát hiện và công bố. Ở nhiều nước, thu hồi được kích hoạt ngay khi có nghi ngờ; trong khi đó, tại Việt Nam, thu hồi thường gắn với vi phạm đã được xác định rõ ràng.
Do đó, việc sữa sản xuất trong nước chưa ghi nhận thu hồi do độc tố có thể đến từ sự tự chủ nguyên liệu và chuỗi cung ứng ngắn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục nâng cao năng lực giám sát hậu mãi và cảnh báo sớm. Khi thị trường ngày càng mở rộng và nguyên liệu ngày càng đa dạng, nguy cơ tiềm ẩn là điều không thể bỏ qua.
Các vụ thu hồi sữa ngoại trong thời gian gần đây cho thấy nguyên liệu là “điểm nhạy cảm” nhất của ngành sữa toàn cầu. Trong khi đó, bức tranh của sữa sản xuất trong nước hiện nay phản ánh một mô hình khác: ít phụ thuộc nguyên liệu bên ngoài, chuỗi cung ứng ngắn hơn và rủi ro lan rộng thấp hơn. Tuy nhiên, bài học lớn nhất không nằm ở việc so sánh ai an toàn hơn, mà ở chỗ một hệ thống an toàn thực phẩm hiệu quả phải sẵn sàng phát hiện, công bố và thu hồi khi cần thiết.
Niềm tin của người tiêu dùng, suy cho cùng, không đến từ việc “chưa từng thu hồi”, mà đến từ khả năng minh bạch và phòng ngừa rủi ro trước khi sự cố xảy ra.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
