Đột phá thể chế để tháo gỡ điểm nghẽn các dự án năng lượng
Phát biểu tại Diễn đàn “Năng lượng cho phát triển bền vững” do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức vào ngày 19/11, TS Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho biết, dự án điện khí LNG được xác định là nguồn điện nền quan trọng để thay thế điện than, tuy nhiên tiến độ triển khai thực tế rất thấp. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, mục tiêu công suất điện khí LNG đạt 22.524 MW, nhưng hiện mới chỉ có 1.600 MW đi vào vận hành thực tế tại dự án Nhơn Trạch 3 và Nhơn Trạch 4. Các chuỗi dự án khí quy mô lớn như Lô B và Cá Voi Xanh tiếp tục trễ hẹn so với kế hoạch ban đầu.
Nguyên nhân chính dẫn đến sự ngưng trệ của các dự án điện khí LNG nằm ở quy định pháp lý và cơ chế tài chính. Hợp đồng mua bán điện (PPA) hiện chưa có cơ chế chuyển ngang giá nhiên liệu khí sang giá điện, chưa thống nhất tỷ lệ cam kết sản lượng điện bao tiêu tối thiểu (Qc), và chưa có cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính dài hạn cho nhà đầu tư. Quy định hiện hành bắt buộc mỗi dự án điện khí phải tự xây dựng hạ tầng kho chứa riêng lẻ, gây lãng phí nguồn lực xã hội. Doanh nghiệp như PV GAS có đủ năng lực phát triển hệ thống kho cảng tập trung cho thuê nhưng quy chế quản lý chưa cho phép triển khai đồng bộ.
Đối với điện gió ngoài khơi và điện hạt nhân đây là hai nguồn năng lượng chiến lược để bảo đảm công suất nền dài hạn. Khảo sát và đo gió biển hiện vướng quy định giao tọa độ và sự chồng lấn không gian sử dụng biển. Nhiều quốc gia như Trung Quốc đã áp dụng cơ chế quản lý không gian biển 3 lớp cho phép kết hợp đa mục tiêu, trong khi Việt Nam vẫn quản lý chia cắt theo ngành.
Năng lực tự chủ công nghiệp năng lượng nội địa còn nhiều hạn chế. Doanh nghiệp trong nước như PTSC đã chế tạo và xuất khẩu chân đế điện gió ngoài khơi sang thị trường UAE hay Đài Loan. Tuy nhiên, nguyên liệu thép chế tạo chuyên dụng vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Giá trị gia tăng giữ lại trong chuỗi cung ứng nội địa vì thế đạt tỷ lệ rất thấp.
TS Nguyễn Đức Hiển khẳng định việc bảo đảm an ninh năng lượng đòi hỏi những quyết sách thể chế mang tính đột phá. Ban Chính sách, chiến lược Trung ương đang chủ trì xây dựng Đề án Chiến lược tự chủ quốc gia, trong đó năng lượng là một trụ cột cốt lõi. Theo đó, ông đề xuất Chính phủ và các bộ, ngành cần tập trung giải quyết các trọng tâm chính sách.
Thứ nhất, cơ quan quản lý cần tháo gỡ dứt điểm cơ chế tài chính cho dự án điện khí LNG và điện gió ngoài khơi. Việc sửa đổi quy định PPA, xác định khung giá điện, ban hành tỷ lệ Qc hợp lý và áp dụng cơ chế thí điểm (pilot) cho các dự án quy mô lớn là yêu cầu cấp thiết.
Thứ hai, các cơ chế đặc thù cho trung tâm năng lượng tập trung tại Quảng Ngãi và Cà Mau cần sớm ban hành theo tinh thần Kết luận 76 của Bộ Chính trị. Việc tích hợp hạ tầng kho cảng LNG dùng chung sẽ tối ưu hóa chi phí đầu tư toàn ngành.
Thứ ba, chính quyền các cấp phải giải phóng nguồn lực doanh nghiệp đang bị đóng băng tại các dự án năng lượng tái tạo tồn đọng. Những dự án đã hoàn thành đầu tư nhưng vướng thủ tục pháp lý cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp để xử lý dứt điểm.
Thứ tư, Luật Điện lực 2024 đã mở đường cho tư nhân tham gia đầu tư hạ tầng truyền tải điện. Bộ Công Thương cần sớm ban hành hướng dẫn chi tiết để thu hút nguồn vốn tư nhân vào các dự án đường dây 500 kV và 220 kV. Mỗi năm, hệ thống năng lượng toàn quốc cần huy động trung bình trên 1.000 tỷ vốn đầu tư, vượt quá khả năng cân đối của ngân sách nhà nước.
Thứ năm, Việt Nam cần hoàn thiện thị trường năng lượng cạnh tranh, triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), khơi thông nguồn vốn tài chính xanh và khuyến khích điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu. Đồng thời, Nhà nước cần quy hoạch ngành công nghiệp phụ trợ năng lượng, phát triển năng lực chế tạo cơ khí và nguyên liệu chiến lược để giảm sự phụ thuộc vào linh kiện nhập khẩu.
Thúc đẩy hạ tầng truyền tải, kiến tạo hệ sinh thái năng lượng xanh
Cũng tại diễn đàn, ông Hùynh Anh Tuyên - Phó Trưởng đại diện Văn phòng Bộ Công Thương tại khu vực miền Trung - miền Nam cho biết để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững, trước hết, ngành Công Thương sẽ ưu tiên phát triển hạ tầng truyền tải và hệ sinh thái năng lượng thông minh. Trên cơ sở quy hoạch đã ban hành, trọng tâm là đẩy nhanh công tác giải phóng mặt bằng để các dự án lưới điện trọng điểm sớm vận hành. Cơ quan quản lý cũng đặc biệt khuyến khích nhà đầu tư ứng dụng công nghệ quản trị lưới điện hiện đại và hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) tại miền Nam nhằm khắc phục tính bất ổn định của nguồn điện tái tạo.
Cùng với đó là nhiệm vụ kiến tạo hành lang xanh cho các khu, cụm công nghiệp. Ngành Công Thương các địa phương phía Nam sẽ phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành trung ương để đưa cơ chế DPPA vào cuộc sống một cách thực chất nhất. Mục tiêu là chuyển hóa các khu công nghiệp tại TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh trở thành những hệ sinh thái công nghiệp xanh, tối ưu hóa nguồn điện mặt trời mái nhà và điện gió, đồng thời đảm bảo sân chơi bình đẳng cho khu vực tư nhân theo đúng tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW.
Đối với vùng Đồng bằng sông Cửu Long, định hướng phát triển năng lượng mới sẽ gắn chặt với kinh tế biển và nông nghiệp. Vùng đất này không chỉ giữ vai trò vựa lúa quốc gia mà tương lai sẽ vươn lên thành trung tâm của năng lượng sinh khối, điện gió ngoài khơi và hydro xanh. Quan điểm xuyên suốt được ông Tuyên nhấn mạnh là phát triển năng lượng không được làm tổn hại đến sinh kế của người dân mà phải kiến tạo sinh kế mới. Các mô hình điện gió kết hợp nuôi trồng thủy sản hay sản xuất điện sinh khối từ phụ phẩm nông nghiệp sẽ luôn được địa phương trải thảm đỏ chào đón.
Ngoài ra, chuyển đổi xanh chỉ trọn vẹn khi đi kèm với việc sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Đại diện Bộ Công Thương kêu gọi cộng đồng doanh nghiệp mạnh dạn đổi mới công nghệ sản xuất, bởi một đồng vốn đầu tư cho giải pháp tiết kiệm năng lượng mang lại giá trị kinh tế và môi trường không hề thua kém việc xây dựng thêm nguồn phát mới.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
