Trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp còn phân tán, chuỗi cung ứng trải rộng và hoạt động thương mại ngày càng phức tạp, kiểm soát nguồn gốc hàng hóa không chỉ là yêu cầu về chất lượng mà còn là giải pháp quan trọng để phòng ngừa gian lận thương mại, bảo vệ người tiêu dùng và uy tín nông sản Việt Nam.
Nhiều vi phạm trong lĩnh vực nông nghiệp, nguy cơ gian lận xuất xứ gia tăng
Tại buổi làm việc ngày 4/11/2026 giữa Đoàn công tác Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia và Ban Chỉ đạo 389 Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các đơn vị chuyên ngành đã báo cáo nhiều kết quả kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm trong 10 tháng đầu năm.
Trong lĩnh vực trồng trọt và bảo vệ thực vật, cơ quan chức năng đã phối hợp xử lý 14 vụ việc liên quan đến sản xuất, kinh doanh phân bón, thuốc bảo vệ thực vật giả, nhập lậu, thuộc danh mục cấm hoặc chưa được phép lưu hành tại Việt Nam. Bên cạnh đó, 15 trường hợp nhập khẩu vật tư nông nghiệp, giống cây trồng không đạt yêu cầu chất lượng đã bị xử phạt với tổng số tiền hơn 663 triệu đồng.
Tại các cửa khẩu, hoạt động kiểm dịch thực vật, kiểm tra và giám sát an toàn thực phẩm đối với hàng hóa nhập khẩu tiếp tục được tăng cường. Những lô hàng thực vật, sản phẩm thực vật và thực phẩm có nguồn gốc thực vật không đáp ứng yêu cầu nhập khẩu được phối hợp kiểm tra, xử lý theo quy định.
Ở lĩnh vực lâm nghiệp, động vật hoang dã và thủy sản, báo cáo của cơ quan chuyên ngành cho thấy trong 10 tháng đầu năm, lực lượng chức năng tại 34 tỉnh, thành phố phát hiện 1.680 vụ vi phạm, gồm 913 vụ liên quan đến động vật hoang dã và 767 vụ vi phạm về bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Đối với thủy sản, công tác kiểm tra tập trung vào hoạt động sản xuất, kinh doanh giống, thức ăn thủy sản, sản phẩm xử lý môi trường nuôi trồng; kiểm soát việc mua bán, sử dụng hóa chất, kháng sinh cấm và truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác. Qua kiểm tra, cơ quan chức năng đã xử phạt 4 vụ việc tại 4 doanh nghiệp liên quan đến chất lượng sản phẩm hàng hóa, với số tiền trên 130 triệu đồng.
Đáng chú ý, tình trạng vận chuyển trái phép động vật và sản phẩm động vật qua biên giới vẫn diễn biến phức tạp. Tính đến ngày 20/10/2026, lực lượng chuyên ngành chăn nuôi, thú y tại các địa phương đã phối hợp xử lý 87 vụ vận chuyển trái phép. Tang vật bị tiêu hủy gồm 3.720 quả trứng gia cầm, 1.523 con động vật và 23.965 kg sản phẩm động vật nhập lậu.
Những con số trên cho thấy hoạt động kiểm tra, kiểm soát đã được triển khai trên nhiều lĩnh vực, từ vật tư đầu vào sản xuất đến sản phẩm lưu thông trên thị trường. Tuy nhiên, các vi phạm cũng phản ánh những khoảng trống trong quản lý chất lượng, nguồn gốc và quá trình lưu chuyển hàng hóa trong chuỗi cung ứng nông nghiệp.
Một trong những nguy cơ đáng chú ý là gian lận xuất xứ đối với nông sản, gỗ và sản phẩm gỗ. Việc không kiểm soát chặt mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và hồ sơ xuất xứ có thể tạo kẽ hở cho hành vi gian lận thương mại, chuyển tải bất hợp pháp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tính minh bạch của thị trường mà còn tiềm ẩn rủi ro đối với uy tín hàng hóa Việt Nam trong hoạt động xuất khẩu.
Bên cạnh đó, các vi phạm về ghi nhãn, chất lượng hàng hóa, hàng nhập khẩu không phù hợp quy chuẩn và hồ sơ an toàn thực phẩm thiếu độ tin cậy cũng là những vấn đề cần được kiểm soát. Trong lĩnh vực chăn nuôi, việc vận chuyển động vật, sản phẩm động vật không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ dịch bệnh và mất an toàn thực phẩm.
Theo ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, công tác phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả vẫn gặp khó khăn do sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ, phân tán, địa bàn quản lý rộng, trong khi lực lượng kiểm tra tại cơ sở còn mỏng. Việc kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chia sẻ thông tin giữa các lực lượng chức năng có thời điểm chưa đồng bộ.
Thực tế này đặt ra yêu cầu phải chuyển từ phương thức kiểm tra chủ yếu dựa trên từng lô hàng, cơ sở sang quản lý xuyên suốt chuỗi cung ứng. Khi thông tin về vùng trồng, cơ sở sản xuất, chế biến, đóng gói và lưu thông được kết nối, cơ quan chức năng sẽ có thêm cơ sở để nhận diện rủi ro, xác minh nguồn gốc và phát hiện những dấu hiệu bất thường.
Đẩy mạnh chuyển đổi số, tăng phối hợp liên ngành và kiểm tra cao điểm trước Tết
Trước những nguy cơ trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai các giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường kiểm tra và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong giám sát hàng hóa.
Theo ông Ngô Hồng Phong, trên cơ sở Nghị quyết số 397/NQ-CP của Chính phủ và Kế hoạch số 460/KH-BNNMT, Bộ đã chỉ đạo các đơn vị tập trung kiểm soát những lĩnh vực, mặt hàng có nguy cơ cao như giống cây trồng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, sản phẩm chăn nuôi, lâm sản, thủy sản và an toàn thực phẩm.
Đáng chú ý, các cơ sở dữ liệu chuyên ngành về giống cây trồng, vật tư nông nghiệp, an toàn thực phẩm, lâm nghiệp và thủy sản đang được xây dựng, cập nhật. Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông lâm thủy sản cũng đã được đưa vào vận hành thử nghiệm và tiếp tục hoàn thiện dữ liệu cùng các địa phương, đơn vị chuyên môn.
Việc xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh chuỗi cung ứng nông nghiệp có sự tham gia của nhiều chủ thể, từ người sản xuất, đơn vị thu mua đến cơ sở chế biến và doanh nghiệp phân phối. Nếu thông tin được cập nhật đầy đủ, thống nhất, quá trình kiểm tra và xác minh nguồn gốc hàng hóa sẽ thuận lợi hơn, đồng thời hỗ trợ phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường trong lưu thông.
Tuy nhiên, hiệu quả của truy xuất nguồn gốc không chỉ phụ thuộc vào việc xây dựng phần mềm hay cơ sở dữ liệu. Yếu tố quyết định còn nằm ở chất lượng thông tin đầu vào, tính trung thực của hồ sơ và trách nhiệm cập nhật dữ liệu của từng chủ thể trong chuỗi sản xuất, kinh doanh. Nếu thông tin không đầy đủ hoặc thiếu cơ chế kiểm chứng, hệ thống khó phát huy vai trò trong phòng ngừa gian lận.
Tại buổi làm việc, ông Trần Đức Đông, Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục rà soát, hoàn thiện thể chế, xác định rõ trách nhiệm và thẩm quyền của từng cơ quan, đơn vị; tăng cường phối hợp liên ngành để tránh chồng chéo trong kiểm tra, xử lý vi phạm.
Các lĩnh vực cần được tập trung kiểm soát gồm thú y, thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, lâm sản và những mặt hàng có nguy cơ cao. Đặc biệt, việc kiểm soát chất cấm trong chăn nuôi, thuốc bảo vệ thực vật và quản lý động vật hoang dã thuộc diện kiểm soát theo Công ước CITES cần được triển khai quyết liệt, bảo đảm quản lý chặt chẽ nguồn gốc, hoạt động nuôi nhốt, vận chuyển và kinh doanh.
Đối với nguy cơ gian lận xuất xứ nông sản, gỗ và sản phẩm gỗ, ông Đông nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát chặt mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và hồ sơ xuất xứ, chủ động phòng ngừa hành vi gian lận thương mại, chuyển tải bất hợp pháp.
Cùng với đó, công tác quản lý an toàn thực phẩm cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường với Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính và các lực lượng chức năng, nhất là trong kiểm tra chuyên ngành tại cửa khẩu. Việc phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền của từng cơ quan được xem là điều kiện cần thiết để bảo đảm quản lý thông suốt, hạn chế tình trạng chồng chéo.
Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Thứ trưởng Võ Văn Hưng khẳng định chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả là nhiệm vụ chính trị quan trọng, cần được triển khai thường xuyên, đồng bộ và gắn với trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, người đứng đầu.
Bộ sẽ tiếp tục cụ thể hóa các nhiệm vụ tại Nghị quyết số 397/NQ-CP và Kế hoạch số 460/KH-BNNMT; đồng thời rà soát các quy định thuộc phạm vi quản lý để kịp thời tham mưu sửa đổi, bổ sung cơ chế, chính sách. Các đơn vị chuyên ngành được yêu cầu chủ động đánh giá kết quả thực hiện, xác định những vấn đề còn tồn tại và đề xuất giải pháp phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực.
Trước mắt, Bộ tập trung triển khai kế hoạch kiểm tra cao điểm trong tháng 12/2026, hướng tới dịp Tết Dương lịch và Tết Nguyên đán 2027. Trọng tâm là các địa bàn, cơ sở sản xuất, kinh doanh và mặt hàng có nguy cơ cao, nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm.
Về lâu dài, việc kết hợp kiểm tra chuyên ngành với dữ liệu truy xuất nguồn gốc, tăng cường phối hợp liên ngành và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể sản xuất, kinh doanh sẽ là những yếu tố quan trọng để thu hẹp khoảng trống quản lý. Qua đó, không chỉ góp phần bảo vệ người tiêu dùng mà còn tạo môi trường kinh doanh minh bạch, nâng cao uy tín và năng lực cạnh tranh của nông lâm thủy sản Việt Nam trên thị trường.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
