Rau quả Việt đối mặt rủi ro chất lượng và chi phí
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục biến động, các doanh nghiệp buộc phải xoay trục chiến lược: từ tái cấu trúc thị trường, điều chỉnh chuỗi cung ứng cho tới nâng cấp chất lượng sản phẩm nếu muốn giữ được sức cạnh tranh.
Ngành xuất khẩu rau quả Việt Nam đang chịu sức ép trực diện từ những biến động địa chính trị, đặc biệt là căng thẳng leo thang tại Trung Đông. Theo ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, diễn biến chiến sự tại khu vực này đã tác động rõ rệt đến hoạt động xuất khẩu.
Với đặc thù là nhóm hàng tươi sống, rau quả phụ thuộc rất lớn vào thời gian vận chuyển và điều kiện bảo quản. Chỉ cần chậm vài ngày, chất lượng sản phẩm có thể bị ảnh hưởng đáng kể. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, nhiều tuyến vận tải quốc tế buộc phải thay đổi lộ trình để tránh các điểm nóng xung đột.
Thay vì đi qua tuyến vận tải huyết mạch như Kênh đào Suez, nhiều hãng tàu buộc phải vòng xuống Mũi Hảo Vọng (Nam Phi). Sự thay đổi này kéo theo quãng đường vận chuyển tăng thêm khoảng 5.000–6.000 km, đồng nghĩa thời gian giao hàng bị kéo dài thêm từ 7 đến 14 ngày.
“Với mặt hàng có vòng đời ngắn như rau quả tươi, chỉ cần kéo dài hành trình là rủi ro chất lượng tăng lên rất rõ. Có những trường hợp, khi hàng cập cảng thì không còn đủ điều kiện tiêu thụ”, ông Nguyễn Văn Mười cho biết.
Không dừng lại ở thời gian, chi phí logistics cũng đang leo thang theo cấp số nhân. Theo phản ánh từ các doanh nghiệp xuất khẩu, cước vận chuyển container đi Trung Đông và châu Âu hiện đã tăng gấp 3–4 lần so với trước.
Có thời điểm, giá cước nhảy vọt từ khoảng 1.500–4.000 USD lên gần 6.000 USD chỉ trong một ngày. Biến động này khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào thế bị động, đặc biệt với các hợp đồng đã ký trước đó theo mức giá cố định.
Chi phí tăng, thời gian kéo dài, rủi ro chất lượng gia tăng, ba yếu tố này đang cùng lúc bóp nghẹt biên lợi nhuận của doanh nghiệp. Không ít đơn vị đứng trước nguy cơ thua lỗ nếu không kịp điều chỉnh phương án kinh doanh.
Việc thay đổi lộ trình vận chuyển cũng khiến chuỗi cung ứng trở nên phức tạp hơn. Để bù đắp cho thời gian vận chuyển kéo dài, doanh nghiệp buộc phải đầu tư nhiều hơn vào hệ thống bảo quản lạnh và kiểm soát chất lượng.
Tuy nhiên, ngay cả khi tăng chi phí bảo quản, rủi ro hư hỏng vẫn không thể loại bỏ hoàn toàn. Điều này đặc biệt đáng lo ngại với các thị trường có tiêu chuẩn cao, nơi chỉ cần chất lượng suy giảm nhẹ cũng có thể bị từ chối nhập khẩu.
Không chỉ vận tải biển, các tuyến hàng không trung chuyển qua Trung Đông cũng bị ảnh hưởng bởi tình hình an ninh. Điều này khiến các phương án thay thế trở nên hạn chế, đồng thời tiếp tục đẩy chi phí logistics lên cao.
Trước áp lực kép từ chi phí và rủi ro, một số doanh nghiệp đã buộc phải đàm phán lại với đối tác để chuyển hướng đơn hàng sang các thị trường khác. Tuy nhiên, việc xoay trục thị trường trong thời gian ngắn thường đi kèm với cái giá phải trả: chấp nhận mức giá thấp hơn so với thỏa thuận ban đầu.
Trong cuộc chơi này, doanh nghiệp không chỉ phải nhanh mà còn phải chịu đựng tốt. Bởi chỉ một cú sốc logistics, toàn bộ chuỗi giá trị có thể bị đảo lộn.
Doanh nghiệp rau quả buộc tái cấu trúc
Nếu logistics là cú đánh trực diện thì chi phí sản xuất tăng chính là áp lực âm ỉ đang bào mòn sức chịu đựng của doanh nghiệp.
Theo các doanh nghiệp trong ngành, làn sóng tăng giá năng lượng toàn cầu đang kéo theo hiệu ứng dây chuyền lên toàn bộ chuỗi sản xuất rau quả. Từ nhiên liệu vận chuyển, điện năng bảo quản cho tới các vật tư đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hay bao bì, tất cả đều đồng loạt tăng giá.
Chi phí đội lên từ gốc, tức vùng trồng. Nhưng ở đầu ra, doanh nghiệp gần như không có nhiều dư địa để tăng giá. Thị trường quốc tế ngày càng cạnh tranh khốc liệt, đặc biệt với các đối thủ trong khu vực có lợi thế về quy mô và chi phí.
Kết quả là biên lợi nhuận bị siết lại từ hai phía. Với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn chiếm phần lớn trong ngành, áp lực này càng trở nên rõ rệt. Không ít đơn vị phải co kéo từng khâu, từ tối ưu quy trình sản xuất đến cắt giảm chi phí vận hành, chỉ để giữ được đơn hàng.
Song song với áp lực tài chính là một rào cản khác ngày càng cao, đó là tiêu chuẩn kỹ thuật từ các thị trường nhập khẩu.
Các thị trường lớn như EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ đang siết chặt yêu cầu về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chí sản xuất bền vững. Ngay cả Trung Quốc, thị trường vốn được coi là dễ tính hơn trước đây, cũng đang chuyển sang kiểm soát chặt chẽ theo hướng chính ngạch.
“Hiện nay đa số các thị trường, kể cả Trung Quốc, đều siết tiêu chuẩn. Muốn giữ đơn hàng thì bắt buộc phải giữ được chất lượng ổn định”, ông Nguyễn Văn Mười nhận định.
Điểm nghẽn của ngành rau quả Việt Nam lúc này nằm ở chỗ hệ thống truy xuất nguồn gốc và quản lý chất lượng chưa đồng bộ. Mỗi thị trường một tiêu chuẩn, trong khi năng lực đáp ứng của doanh nghiệp vẫn còn chắp vá.
Để đi tiếp, doanh nghiệp buộc phải đầu tư, nhưng đây lại là bài toán không dễ.
Việc xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, áp dụng hệ thống kiểm soát chất lượng hay đầu tư công nghệ bảo quản sau thu hoạch đều đòi hỏi vốn lớn và thời gian dài. Với nhiều doanh nghiệp, đây không chỉ là câu chuyện chi phí mà còn là bài toán sống còn.
Trong bối cảnh đó, tái cấu trúc không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Theo các chuyên gia, hướng đi của ngành cần rõ ràng: chuyển từ tăng trưởng theo sản lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng. Điều này đồng nghĩa với việc phát triển vùng trồng đạt chuẩn quốc tế, gắn với hệ thống truy xuất minh bạch và kiểm soát chất lượng xuyên suốt.
Cùng với đó, công nghệ cần được đưa sâu hơn vào chuỗi giá trị, từ bảo quản, đóng gói đến chế biến sâu. Không chỉ để kéo dài thời gian bảo quản mà còn để nâng giá trị sản phẩm, giảm phụ thuộc vào xuất khẩu thô.
Trong bối cảnh địa chính trị biến động, việc phụ thuộc vào một vài thị trường truyền thống trở thành rủi ro lớn. Doanh nghiệp buộc phải chủ động mở rộng sang các thị trường tiềm năng khác để phân tán rủi ro.
Song song, việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do cũng là đòn bẩy quan trọng để giữ lợi thế cạnh tranh về giá.
Ở thời điểm hiện tại, ngành rau quả Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ rõ ràng: hoặc thích nghi, hoặc bị đào thải. Và trong cuộc chơi này, lợi thế không còn thuộc về những ai đi nhanh mà là những ai đi đúng.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
