Lượng xuất khẩu tăng chưa đủ bù đắp tác động của giá giảm
Việt Nam có vị thế đáng kể trên thị trường thế giới đối với cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều và cao su. Theo số liệu của Cục Hải quan, trong 9 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam đạt 6,57 tỷ USD, giảm 6,9% so với cùng kỳ, mặc dù khối lượng xuất khẩu tăng 16,3%. Điều này cho thấy sản lượng xuất khẩu tăng chưa đủ bù đắp tác động của giá giảm, đặt ra yêu cầu nâng cao giá trị gia tăng và năng lực tham gia định giá trên thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu vẫn phải sử dụng giá quốc tế làm căn cứ đàm phán, ký kết hợp đồng. Điển hình là cà phê Robusta. Mặc dù Việt Nam có vai trò quan trọng trong nguồn cung, giá giao dịch quốc tế vẫn thường tham chiếu hợp đồng tương lai Robusta trên Sở giao dịch ICE Futures Europe. Nghịch lý này đặt ra câu hỏi: Vì sao chúng ta có lợi thế về hàng hóa nhưng chưa có vị thế tương xứng trong các thiết chế hình thành giá? Câu trả lời nằm ở sự khác biệt giữa năng lực sản xuất và năng lực tổ chức thị trường.
Sản lượng lớn tạo ra lợi thế cung ứng, nhưng giá tham chiếu được hình thành tại nơi tập trung giao dịch, thông tin, thanh khoản và niềm tin của các chủ thể. Nói cách khác, lợi thế sản xuất tạo ra hàng hóa; năng lực thị trường quyết định khả năng tham gia hình thành giá. Vì thế, phát triển sản phẩm phái sinh không nên chỉ được nhìn nhận như việc mở rộng phương thức giao dịch.
Đó phải là bước tiến trong tổ chức thị trường hàng hóa, giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng thương lượng, phòng ngừa rủi ro và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Tuy nhiên, tham gia hình thành giá không có nghĩa là có quyền quyết định giá theo mong muốn. Giá cả vẫn phải tuân theo quy luật cung cầu và cạnh tranh. Mục tiêu đúng đắn là tăng khả năng phản ánh vị thế hàng hóa Việt Nam trong quá trình xác lập giá, chứ không phải tìm cách áp đặt giá.
Theo PGS. TS. Ngô Trí Long, Chuyên gia kinh tế, Hiệp hội Tư vấn Tài Chính Việt Nam, đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý khi thiết kế chính sách. Một sản phẩm được niêm yết không đồng nghĩa với việc thị trường có thanh khoản. Có giao dịch chưa chắc đã hình thành giá đáng tin cậy. Và có mức giá được công bố cũng chưa đủ để trở thành giá tham chiếu được thị trường chấp nhận. Giá tham chiếu không phải sản phẩm của quyết định hành chính, mà là kết quả của một thị trường hoạt động thực chất, minh bạch và có uy tín.
Theo các nguyên tắc của Tổ chức Quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO), chất lượng giá tham chiếu phải được bảo đảm bằng dữ liệu đáng tin cậy, phương pháp xác định minh bạch, cơ chế quản trị và trách nhiệm giải trình. Đối với Việt Nam, muốn từng bước hình thành giá tham chiếu, cần giải quyết đồng thời năm điều kiện cốt lõi.
Trước hết, hàng hóa cơ sở phải được chuẩn hóa. Một hợp đồng chỉ có thể giao dịch rộng rãi khi tiêu chuẩn về chủng loại, chất lượng, quy cách và điều kiện giao nhận được xác định rõ ràng. Nếu cùng một tên hàng hóa nhưng chất lượng khác biệt lớn, việc xác định giá và thực hiện hợp đồng sẽ thiếu nhất quán.
Hai là, thị trường phải có thanh khoản thực chất. Giá hình thành phải dựa trên giao dịch thường xuyên của nhiều chủ thể độc lập, không bị chi phối bởi một số ít thành viên. Thanh khoản chỉ có ý nghĩa khi phản ánh nhu cầu mua bán và phòng ngừa rủi ro thực tế, chứ không đơn thuần là khối lượng giao dịch lớn.
Ba là, dữ liệu phải minh bạch, có khả năng kiểm chứng. Thông tin về giá, khối lượng, tồn kho, chất lượng và điều kiện giao nhận phải được thu thập, công bố theo phương pháp đáng tin cậy. Thiếu minh bạch, giá dễ bị thao túng; một khi niềm tin suy giảm, chức năng tham chiếu cũng mất đi.
Bốn là, phải có hạ tầng giao nhận và thanh toán đồng bộ. Kho bãi, kiểm định, chứng thư kho, hệ thống thanh toán bù trừ và cơ chế xử lý tranh chấp phải bảo đảm khả năng thực hiện nghĩa vụ hợp đồng. Với hợp đồng thanh toán bằng tiền, phương pháp xác định giá thanh toán cuối cùng cũng phải đủ tin cậy.
Năm là, phải có sự tham gia thực chất của doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất nhập khẩu. Đây chính là cầu nối giữa thị trường phái sinh với nền kinh tế thực. Nếu giao dịch chủ yếu phục vụ đầu cơ, thiếu những chủ thể có nhu cầu hàng hóa cơ sở, thị trường khó hình thành giá mang tính đại diện.
Năm điều kiện trên không thể thay thế cho nhau. Có hàng hóa đạt chuẩn nhưng thiếu thanh khoản thì khó hình thành giá. Có thanh khoản nhưng thiếu minh bạch thì giá khó tạo niềm tin. Có doanh số lớn nhưng tách rời hàng hóa thực thì thị trường khó phục vụ sản xuất, kinh doanh.
Chuyển lợi thế sản xuất thành vị thế trên thị trường
Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026 của Bộ Công Thương phê duyệt Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045, đặt ra định hướng phát triển thị trường phù hợp với điều kiện Việt Nam. Để hiện thực hóa định hướng này, việc lựa chọn sản phẩm và thiết kế cơ chế vận hành cần dựa trên điều kiện thị trường và nhu cầu thực tế.
Việt Nam không nên phát triển dàn trải các hợp đồng chỉ vì có lợi thế xuất khẩu nhiều mặt hàng. Thay vào đó, cần ưu tiên nghiên cứu những hàng hóa có quy mô thị trường đủ lớn, tiêu chuẩn chất lượng có thể thống nhất, nhu cầu phòng ngừa rủi ro rõ ràng, dữ liệu đáng tin cậy và khả năng tổ chức giao nhận thuận lợi.
Cà phê Robusta có thể là một trong những mặt hàng được ưu tiên nghiên cứu, nhưng việc triển khai sản phẩm cần dựa trên đánh giá đầy đủ về nhu cầu thị trường, khả năng thu hút thanh khoản và các rủi ro liên quan. Mục tiêu trước mắt không nhất thiết phải là cạnh tranh hoặc thay thế ngay các sở giao dịch quốc tế đã có uy tín, mà là từng bước xây dựng nền tảng thị trường trong nước.
Một hướng đi cần được quan tâm là phát triển hệ thống thông tin giá giao ngay minh bạch, chuẩn hóa chất lượng và điều kiện giao hàng, qua đó từng bước hình thành mức chênh lệch giá đáng tin cậy giữa hàng hóa Việt Nam với giá tham chiếu quốc tế. Mức chênh lệch này có thể phản ánh sự khác biệt về chất lượng, địa điểm, thời điểm và điều kiện giao nhận.
Khi được xác định trên cơ sở dữ liệu đáng tin cậy và được doanh nghiệp sử dụng rộng rãi trong đàm phán, ký kết hợp đồng thương mại, mức giá này sẽ góp phần nâng cao năng lực định giá của hàng hóa Việt Nam, ngay cả khi thị trường chưa hình thành được một hợp đồng tương lai có giá tham chiếu quốc tế độc lập.
Giá trị của chính sách không nằm ở số lượng sản phẩm được niêm yết, mà ở khả năng hình thành những sản phẩm có nhu cầu giao dịch thực, vận hành bền vững và phục vụ hiệu quả doanh nghiệp.
Theo PGS. TS. Ngô Trí Long, từ góc độ xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, có thể đặt ra bốn yêu cầu chính sách trọng tâm. Một là, bảo đảm nguyên tắc phát triển sản phẩm theo nhu cầu thị trường. Luật cần quy định các yêu cầu nền tảng về chuẩn hóa hàng hóa, công khai thông tin, an toàn giao dịch và trách nhiệm của các chủ thể; đồng thời thiết lập cơ chế lựa chọn, phát triển sản phẩm linh hoạt, dựa trên điều kiện thị trường, tránh áp đặt bằng mệnh lệnh hành chính.
Hai là, thiết lập khuôn khổ pháp lý bảo đảm tính minh bạch và trung thực của quá trình hình thành giá. Cần xác định rõ trách nhiệm công bố thông tin, quản lý dữ liệu, giám sát giao dịch, phòng ngừa thao túng giá và kiểm soát xung đột lợi ích. Đây là nền tảng để xây dựng niềm tin và bảo đảm tính toàn vẹn của thị trường.
Ba là, gắn thị trường phái sinh với thị trường hàng hóa cơ sở. Chính sách cần tạo điều kiện để doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất nhập khẩu tiếp cận công cụ phòng ngừa rủi ro; đồng thời thúc đẩy tiêu chuẩn hóa hàng hóa, kiểm định chất lượng, phát triển kho bãi và dịch vụ giao nhận. Thị trường phái sinh chỉ có thể phát triển bền vững khi có sự gắn kết thực chất với hoạt động sản xuất, lưu thông hàng hóa
Bốn là, đánh giá hiệu quả chính sách bằng chất lượng thị trường, không chỉ bằng doanh số giao dịch. Các tiêu chí cần được quan tâm bao gồm thanh khoản thực chất, mức độ tham gia của doanh nghiệp, khả năng phòng ngừa rủi ro, tính minh bạch của quá trình hình thành giá và mức độ sử dụng giá tham chiếu trong các hợp đồng thương mại.
Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh là hành trình dài hạn, đòi hỏi sự đồng bộ về thể chế, hạ tầng, dữ liệu, cơ chế giám sát và sự tham gia của doanh nghiệp. Việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ tạo cơ sở pháp lý quan trọng để thị trường phát triển minh bạch, an toàn, từng bước nâng cao khả năng quản trị rủi ro và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của nền kinh tế.
Với khuôn khổ pháp lý phù hợp, cùng lộ trình triển khai thận trọng và sự đồng hành của cộng đồng doanh nghiệp, Việt Nam có cơ hội phát huy tốt hơn lợi thế về sản xuất, xuất khẩu, tăng cường kết nối với các thị trường quốc tế và thu hút sự tham gia của các nhà đầu tư. Qua đó, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ là công cụ phòng ngừa rủi ro mà còn có thể trở thành một cấu phần hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.
Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh vì vậy không chỉ đặt nền móng cho một thị trường mới, mà còn mở ra cơ hội chuyển hóa lợi thế sản xuất thành năng lực tham gia hình thành giá, nâng cao vị thế thương mại và gia tăng giá trị cho nền kinh tế Việt Nam.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
