Quy định rõ mô hình tổ chức, cơ chế kiểm soát của Sở Giao dịch hàng hóa
Theo Cổng Thông tin điện tử Quốc hội, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, ngày 20/11, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.
Góp ý hoàn thiện dự thảo luật, đại biểu cho rằng, mục tiêu cao nhất của việc ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là tạo nền tảng pháp lý để thúc đẩy sản xuất, kinh doanh, giúp người sản xuất và doanh nghiệp phòng ngừa biến động giá, nâng cao giá trị sản phẩm. Đặc biệt, Việt Nam có thế mạnh lớn về nông sản, vì vậy cần chuyển lợi thế từ sản xuất thành lợi thế về chất lượng, thương hiệu, tổ chức thị trường và khả năng tham gia hình thành giá.
Nêu quan điểm đối với quy định về Sở giao dịch hàng hóa, đại biểu Trịnh Xuân An - Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai và đại biểu Nguyễn Trường Giang - Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng đề nghị tiếp tục làm rõ phạm vi điều chỉnh của dự thảo luật, đặc biệt là vị trí, vai trò của thị trường giao ngay tập trung thông qua Sở Giao dịch hàng hóa.
Đại biểu Trịnh Xuân An cho biết, dự thảo luật cho phép Sở Giao dịch hàng hóa tổ chức cả thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh. Đây là quy định phù hợp với điều kiện Việt Nam, bởi thị trường giao ngay có tổ chức giúp chuẩn hóa hàng hóa, minh bạch thông tin và tạo dữ liệu giá; trong khi thị trường phái sinh hỗ trợ quản trị rủi ro, phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Hai thị trường có thể hỗ trợ cho nhau.
Tuy nhiên, tên luật được xác định là Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, trong khi Điều 1 mới xác định phạm vi điều chỉnh đối với hàng hóa phái sinh, còn Điều 32 lại quy định cả thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung giao dịch giao ngay tập trung vào phạm vi điều chỉnh tại Điều 1; đồng thời tách Điều 32 thành phần quy định về giao ngay tập trung và phần quy định về phái sinh để làm rõ điều kiện hàng hóa, thông tin giao dịch, việc xác lập, thực hiện giao dịch và trách nhiệm khi vi phạm.
Về mô hình tổ chức và sở hữu Sở Giao dịch hàng hóa, đại biểu Trịnh Xuân An - Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai đề nghị Ban soạn thảo tiếp tục đánh giá, so sánh các phương án, gồm mô hình 100% vốn nhà nước, mô hình Nhà nước nắm cổ phần chi phối và mô hình huy động vốn xã hội như dự thảo đang thiết kế.
Theo đại biểu, giới hạn sở hữu 49% đối với nhà đầu tư nước ngoài không đồng nghĩa với việc Nhà nước hoặc phía Việt Nam nắm giữ 51% còn lại, bởi quan hệ sở hữu trên thực tế có thể phức tạp hơn tỷ lệ vốn thể hiện. Đặc biệt, cần nghiên cứu kỹ sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài, bởi Sở Giao dịch hàng hóa là hạ tầng cốt lõi kết nối người sản xuất với thị trường và có thể tác động đến thị trường hàng hóa trong nước.
Đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 11 các nguyên tắc kiểm soát sở hữu trực tiếp, sở hữu gián tiếp và sở hữu của người có liên quan; thẩm định năng lực cổ đông lớn, chủ sở hữu hưởng lợi và kiểm soát việc thay đổi quyền kiểm soát đối với Sở Giao dịch. Đồng thời, cần làm rõ mô hình tổ chức Sở Giao dịch phù hợp với quy mô thị trường, không nhất thiết mỗi mặt hàng phải có một Sở Giao dịch.
Cũng cho ý kiến về nội dung này, đại biểu Trần Thị Hải Hà - Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng cho rằng, an toàn của thị trường không phụ thuộc đơn thuần vào chủ thể sở hữu là Nhà nước hay tư nhân, mà phụ thuộc vào năng lực tài chính, quản trị, hạ tầng công nghệ, cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình. Vì vậy, luật cần linh hoạt về hình thức sở hữu nhưng phải đặt ra chuẩn mực cao và thống nhất đối với mọi chủ thể tham gia.
Đại biểu đề nghị quy định rõ hơn nguyên tắc giới hạn sở hữu, kiểm soát người có liên quan, xung đột lợi ích, tiêu chuẩn cổ đông sáng lập, người quản lý và yêu cầu bảo đảm hoạt động liên tục. Đây là những nội dung cốt lõi liên quan trực tiếp đến an toàn thị trường, không nên giao toàn bộ cho văn bản hướng dẫn.
Đối với quan hệ giữa Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, đại biểu Trần Thị Hải Hà đề nghị xác định rõ đây là hai thiết chế có chức năng khác nhau. Sở Giao dịch tổ chức, vận hành và giám sát thị trường; Trung tâm thanh toán bù trừ quản lý ký quỹ, thanh toán và xử lý mất khả năng thanh toán. Dù hai thiết chế có thể cùng thuộc một tập đoàn, vẫn cần được tổ chức thành các pháp nhân riêng, độc lập về nghiệp vụ và quản trị rủi ro, tránh tình trạng một chủ thể vừa thúc đẩy giao dịch, vừa quyết định ký quỹ và xử lý rủi ro mà thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp.
Đại biểu cũng đề nghị rà soát đồng bộ các quy định về ký quỹ, quỹ hỗ trợ mất khả năng thanh toán, sức chịu đựng, phục hồi và can thiệp khẩn cấp tại Điều 17 đến Điều 19, Điều 48, Điều 50 và Điều 51.
Hoàn thiện cơ chế quản trị rủi ro, bảo vệ nhà đầu tư
Phát biểu giải trình, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu cho biết, dự thảo Luật được xây dựng nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 19 ngày 28/5/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam, trong đó đặt ra yêu cầu hình thành và phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.
Về mục tiêu và sự cần thiết ban hành Luật, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu cho biết, Chính phủ thống nhất với quan điểm của các đại biểu Quốc hội và sẽ chỉ đạo cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự án Luật. Mục tiêu quan trọng nhất là thiết lập các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp và các chủ thể tham gia thị trường phòng ngừa rủi ro về giá, đồng thời hình thành giá tham chiếu đối với những mặt hàng Việt Nam có thế mạnh.
Về bản chất thị trường và phân công quản lý nhà nước, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh, thị trường hàng hóa phái sinh gắn trực tiếp với chuỗi sản xuất, chế biến, lưu thông, nhập khẩu và giao nhận hàng hóa vật chất, như các sản phẩm nông sản. Giá trị quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia giao dịch trên thị trường phụ thuộc vào giá, chỉ số giá hoặc biến động giá của các mặt hàng trong chuỗi cung ứng thực.
Do đó, hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh vừa gắn với thị trường hàng hóa, vừa mang đặc trưng của thị trường tài chính, phát sinh các rủi ro về giá, thanh toán, đối tác và an toàn hệ thống cần được kiểm soát, quản lý.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một mô hình thống nhất trong việc xác định cơ quan quản lý mà phụ thuộc vào cấu trúc tổ chức và phân công quản lý của từng quốc gia. Tại Việt Nam, hoạt động mua bán hàng hóa được quy định tại Luật Thương mại năm 2005, trong đó Chính phủ giao Bộ Công Thương thống nhất quản lý nhà nước trong lĩnh vực chuyên ngành. Kế thừa quy định này và tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, dự thảo Luật tiếp tục đề xuất giao Bộ Công Thương làm cơ quan đầu mối, đồng thời phân định rõ trách nhiệm phối hợp với Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Công an và các cơ quan liên quan trong quản lý, giám sát hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh.
Đối với mô hình Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cho biết, Chính phủ thống nhất quan điểm Nhà nước phải kiểm soát chặt chẽ các thiết chế trọng yếu của thị trường. Tuy nhiên, việc kiểm soát thông qua pháp luật và cơ chế giám sát không đồng nghĩa với việc Nhà nước phải nắm giữ phần vốn chi phối.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy có nhiều mô hình tổ chức sở hữu và vận hành Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ, trong đó có mô hình thuộc sở hữu nhà nước, mô hình kết hợp sở hữu công - tư và mô hình thuộc sở hữu hoàn toàn của tư nhân. Trên cơ sở đó, Chính phủ sẽ tiếp tục chỉ đạo nghiên cứu kỹ lưỡng kinh nghiệm quốc tế và điều kiện thực tiễn của Việt Nam để hoàn thiện mô hình phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước.
Về cơ chế quản trị rủi ro của Trung tâm thanh toán bù trừ và bảo vệ nhà đầu tư, Phó Thủ tướng cho biết, đây là nội dung được nhiều đại biểu quan tâm. Chính phủ sẽ chỉ đạo cơ quan soạn thảo hoàn thiện các cơ chế quản trị rủi ro, đồng thời làm rõ trách nhiệm can thiệp của cơ quan quản lý nhà nước trong trường hợp khẩn cấp.
Việc hoàn thiện các quy định phải bám sát nguyên tắc chủ thể gây rủi ro phải chịu trách nhiệm trước, không chuyển tổn thất một cách tùy tiện sang nhà đầu tư và ngân sách nhà nước.
Đối với việc chuyển ngoại tệ phục vụ ký quỹ thanh toán và kết nối, chia sẻ dữ liệu, dự thảo Luật sẽ được hoàn thiện để bảo đảm đồng bộ với pháp luật liên ngành.
Liên quan đến chứng thư kho điện tử, cơ chế bảo đảm tài sản, trách nhiệm của đơn vị vận hành kho và kiểm định hàng hóa, Chính phủ sẽ chỉ đạo hoàn thiện theo hướng tăng cường tính xác thực, minh bạch, khả năng liên thông dữ liệu, bảo đảm an toàn cho hàng hóa và tài sản của các chủ thể khi tham gia thị trường.
Về giao dịch thỏa thuận trực tiếp hay là giao dịch OTC và hoạt động của tổ chức tín dụng trên thị trường, Phó Thủ tướng cho biết, dự thảo Luật được xây dựng theo hướng bao quát cả thị trường hàng hóa phái sinh tập trung và các giao dịch thỏa thuận trực tiếp.
Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh, Chính phủ sẽ chỉ đạo Bộ Công Thương cùng các bộ, ngành liên quan phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Kinh tế và Tài chính và các cơ quan của Quốc hội, tiếp thu tối đa ý kiến của đại biểu Quốc hội, rà soát bảo đảm tính đồng bộ với các luật có liên quan, tiếp tục hoàn thiện dự án Luật trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Ba.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
