Những kiện hàng đi rồi… quay về
Một chiếc váy được đặt mua chỉ vì “flash sale”. Một đôi giày mang thử vài phút rồi trả lại vì “không hợp màu”. Một chiếc máy xay bị hoàn về chỉ vì khách đổi ý sau khi mở hộp. Mỗi ngày, hàng triệu đơn hàng đang chạy khắp các tuyến đường giao nhận của thương mại điện tử. Nhưng phía sau sự tiện lợi ấy là một dòng chảy ít được nhìn thấy hơn, những kiện hàng hoàn trả đang âm thầm tạo ra một “núi rác” mới cho môi trường.
Trong thời đại mua sắm online bùng nổ, việc đổi trả hàng dần trở thành một phần mặc định của thói quen tiêu dùng. Chỉ cần vài cú nhấp chuột, người mua có thể đặt cùng lúc nhiều sản phẩm, thử tại nhà rồi gửi trả những món không thích. Điều từng được xem là “dịch vụ chăm sóc khách hàng” nay đang trở thành áp lực khổng lồ lên môi trường, logistics và cả nền kinh tế tiêu dùng.
Theo Liên đoàn Bán lẻ Mỹ (NRF), khoảng 19,3% đơn hàng thương mại điện tử toàn cầu trong năm 2025 bị hoàn trả. Riêng ngành thời trang online, lĩnh vực có tỷ lệ đổi trả cao nhất, tỷ lệ hàng hoàn tại nhiều thị trường lên tới khoảng 30%. Một nghiên cứu tại châu Âu còn cho thấy từ 22% đến 44% hàng thời trang bị trả lại cuối cùng không bao giờ quay lại tay người tiêu dùng, đồng nghĩa với việc bị thanh lý, tồn kho hoặc tiêu hủy.
Tại Việt Nam, dù chưa có thống kê riêng về tỷ lệ hàng hoàn, nhưng quy mô thương mại điện tử đang tăng rất nhanh. Theo Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, thị trường thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 32 tỷ USD, tăng 27% so với năm trước. Chỉ riêng năm 2024, hệ thống bưu chính phục vụ thương mại điện tử đã xử lý khoảng 2,4 tỷ gói, kiện hàng. Dữ liệu từ Metric.vn cũng cho thấy gần 3,94 tỷ sản phẩm đã được bán ra trên bốn sàn lớn gồm Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki trong năm 2025.
Điều đó đồng nghĩa với việc mỗi ngày có hàng triệu kiện hàng được đóng gói, vận chuyển rồi lại hoàn về kho chỉ sau vài giờ hoặc vài ngày.
Không khó để bắt gặp cảnh các kho hàng thương mại điện tử chất đầy những kiện hàng bị hoàn trả. Có món còn nguyên tem nhãn, có món đã bóc hộp, sử dụng qua loa rồi bị trả lại vì “không đúng kỳ vọng”. Trong thế giới mua sắm online, hành vi “mua trước, nghĩ sau” đang ngày càng phổ biến.
Đặc biệt ở ngành thời trang, mỹ phẩm hay đồ gia dụng nhỏ, tỷ lệ hoàn trả có thời điểm lên tới vài chục phần trăm. Nhiều người trẻ thừa nhận họ đặt cùng lúc ba bốn mẫu quần áo để “thử cho vui”, sau đó chỉ giữ lại một món rồi trả phần còn lại. Có người mua hàng chỉ để quay video “đập hộp”, chụp ảnh check in hoặc phục vụ nhu cầu ngắn hạn rồi gửi trả.
Vấn đề nằm ở chỗ, một món hàng bị trả lại không đơn giản chỉ là “quay về kho”.
Phía sau đó là thêm một lượt vận chuyển, thêm bao bì đóng gói, thêm nhiên liệu, thêm nhân công phân loại và thêm nguy cơ sản phẩm bị loại bỏ. Không phải món hàng nào hoàn trả cũng có thể bán lại nguyên trạng. Nhiều sản phẩm sau khi mở hộp, trầy xước hoặc mất tem sẽ gần như mất giá trị thương mại.
Tại nhiều thị trường lớn trên thế giới, không ít doanh nghiệp thậm chí lựa chọn tiêu hủy hàng hoàn thay vì tái lưu kho vì chi phí xử lý còn cao hơn giá trị món hàng. Một báo cáo năm 2026 cho biết hàng tỷ pound hàng hoàn đã bị đưa thẳng ra bãi rác chỉ trong vài năm gần đây vì doanh nghiệp không đủ chi phí để kiểm tra, đóng gói và lưu kho trở lại.
Điều đáng nói là phần lớn người tiêu dùng gần như không nhìn thấy lượng rác khổng lồ mà hoạt động đổi trả đang tạo ra mỗi ngày.
Một đơn hàng hoàn không chỉ tạo thêm rác từ bao bì carton, túi nilon, xốp chống sốc, băng dính mà còn kéo theo lượng khí thải lớn từ quá trình vận chuyển hai chiều. Theo Optoro, hoạt động hoàn trả hàng thương mại điện tử hiện tạo ra khoảng 24 triệu tấn CO₂ mỗi năm trên toàn cầu. Riêng tại Mỹ, hàng hoàn online mỗi năm tạo ra khoảng 5 tỷ kg rác thải và khoảng 15 triệu tấn khí CO₂.
Đó là chưa kể hàng triệu sản phẩm giá rẻ có vòng đời cực ngắn đang bị biến thành rác thải tiêu dùng gần như ngay lập tức. Quần áo mua theo trend, đồ gia dụng giá rẻ hay các món hàng “mua cho vui” đang góp phần tạo nên một lượng rác thải tiêu dùng ngày càng lớn trong thời đại số.
Nhiều chuyên gia môi trường cho rằng thương mại điện tử đang tạo ra một kiểu “ô nhiễm vô hình”. Người mua chỉ thấy sự tiện lợi của nút “trả hàng miễn phí”, nhưng ít ai nghĩ tới việc mỗi lần đổi trả là thêm một chuỗi tiêu hao năng lượng, nhiên liệu và tài nguyên.
“Núi rác” mới của thời đại số vì thế không còn nằm ở các bãi rác truyền thống, mà đang âm thầm chất lên từ chính những cú nhấp mua hàng tưởng chừng vô hại mỗi ngày.
Tiêu dùng trở thành cuộc chơi cảm xúc
Sự bùng nổ của hàng hoàn, hàng đổi không chỉ là câu chuyện logistics hay môi trường, mà còn phản ánh sự thay đổi trong văn hóa tiêu dùng hiện đại. Mua sắm ngày nay ngày càng mang tính cảm xúc nhiều hơn nhu cầu thực tế.
Các sàn thương mại điện tử liên tục tạo ra những “siêu sale”, mã giảm giá, livestream chốt đơn hay thông báo kiểu “chỉ còn vài sản phẩm”. Người dùng bị cuốn vào cảm giác phải mua thật nhanh trước khi bỏ lỡ cơ hội.
Trong cơn hưng phấn ấy, rất nhiều đơn hàng được đặt mà không thật sự cần thiết. Và khi cảm xúc qua đi, món hàng lại bị trả về.
Việc đổi trả quá dễ dàng khiến nhiều người dần bớt cân nhắc trước mỗi cú nhấp chuột. Một số người thậm chí xem nhà mình như “phòng thử đồ miễn phí” của sàn thương mại điện tử. Họ đặt hàng với tâm lý “không thích thì trả”, trong khi ít nghĩ tới chi phí môi trường phía sau mỗi lần hoàn đơn.
Điều này đặc biệt rõ ở ngành thời trang nhanh. Quần áo được mua theo trend mạng xã hội, mặc vài lần rồi bỏ. Đồ gia dụng giá rẻ hỏng là thay mới thay vì sửa chữa. Những món đồ có vòng đời sử dụng rất ngắn nhưng lại mất hàng chục, hàng trăm năm để phân hủy ngoài môi trường.
Theo nhiều chuyên gia, thương mại điện tử đang không chỉ thay đổi cách mua hàng mà còn thay đổi cả văn hóa tiêu dùng. Tiến sĩ Đinh Dũng Sỹ, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp luật (Văn phòng Chính phủ), từng nhận định người tiêu dùng hiện đại ngày càng ưu tiên sự nhanh chóng, thuận tiện và cảm giác thỏa mãn tức thời. Điều này khiến việc mua sắm online không còn đơn thuần phục vụ nhu cầu thiết yếu mà dần trở thành một hành vi tiêu dùng mang tính cảm xúc.
Trong khi đó, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho rằng điều đáng lo hiện nay không chỉ nằm ở tốc độ tăng trưởng của thương mại điện tử mà còn ở sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng, khi việc mua sắm ngày càng bị chi phối bởi khuyến mãi, livestream và tâm lý “mua cho vui”.
Nhiều chuyên gia cũng cho rằng thương mại điện tử đang vô tình thúc đẩy văn hóa tiêu dùng nhanh và thải bỏ nhanh. Khi việc mua hàng trở nên quá dễ dàng, con người cũng dễ đánh mất cảm giác “cần hay không cần” trước khi thanh toán.
Trong khi đó, các nền tảng thương mại điện tử vẫn cạnh tranh bằng chính sách đổi trả linh hoạt để giữ chân khách hàng. Nhưng thực tế, không có điều gì thật sự miễn phí.
Chi phí vận chuyển, xử lý hàng hoàn, tái đóng gói, lưu kho hay tiêu hủy cuối cùng vẫn được tính vào giá sản phẩm, vào hệ thống logistics và vào môi trường sống.
Tại nhiều quốc gia, không ít doanh nghiệp đã phải siết chính sách đổi trả với nhóm khách thường xuyên hoàn hàng. Một số thương hiệu bán lẻ quốc tế cảnh báo tình trạng hoàn trả quá mức đang khiến ngành bán lẻ thiệt hại hàng tỷ USD mỗi năm và tạo ra lượng phát thải khổng lồ.
Ở Việt Nam, vấn đề này chưa được nhắc tới nhiều, nhưng tốc độ tăng trưởng mạnh của thương mại điện tử cùng thói quen mua sắm theo “trend” đang khiến lượng hàng hoàn tăng nhanh từng năm.
Phía sau mỗi đơn hàng bị trả lại là thêm một chiếc hộp bị bỏ đi, thêm một chuyến xe vận chuyển và thêm một món đồ có nguy cơ trở thành rác thải.
Và có lẽ, thứ đáng lo nhất không nằm ở những kiện hàng bị hoàn trả, mà ở việc con người đang ngày càng quen với thói quen mua sắm dễ dãi, tiêu dùng chóng vánh và vứt bỏ quá nhanh trong thời đại số.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
