Hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh
Đề xuất xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm tạo khung pháp lý chuyên biệt, thay vì chỉ điều chỉnh trong phạm vi Luật Thương mại 2005 - quy định chung về hoạt động thương mại, trong đó chỉ dành một số điều khoản cho mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa. Các quy định này mang tính nguyên tắc, chưa bao quát đầy đủ đặc thù của giao dịch hàng hóa phái sinh vốn là lĩnh vực có tính chất phức tạp, chuyên sâu, gắn với cơ chế ký quỹ, bù trừ, thanh toán và quản lý rủi ro hệ thống. Việc chỉ sửa đổi, bổ sung trong khuôn khổ Luật Thương mại sẽ khó có thể tạo ra khung pháp lý toàn diện, chi tiết và chuyên biệt, dễ dẫn tới tình trạng chắp vá, thiếu đồng bộ.
Bộ Công Thương cho rằng giao dịch hàng hóa phái sinh đã và đang phát triển nhanh chóng, trở thành công cụ quản trị rủi ro quan trọng cho doanh nghiệp, nhà đầu tư và nền kinh tế. Nhiều quốc gia đã ban hành luật chuyên biệt điều chỉnh thị trường phái sinh nhằm bảo đảm an toàn, minh bạch, tăng cường quản lý rủi ro và tạo cơ sở pháp lý cho liên thông quốc tế. Nếu tiếp tục duy trì quy định trong khuôn khổ Luật Thương mại 2005, Việt Nam sẽ thiếu hành lang pháp lý tương thích với chuẩn mực quốc tế, hạn chế khả năng kết nối và thu hút nhà đầu tư nước ngoài.
Về mối quan hệ với các luật chuyên ngành khác, Luật Chứng khoán năm 2019, Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Phòng chống rửa tiền và các văn bản liên quan đều đã được sửa đổi, bổ sung theo hướng hiện đại, quy định cụ thể về sản phẩm phái sinh tài chính, tổ chức bù trừ, giám sát giao dịch và bảo vệ nhà đầu tư. Trong khi đó, các quy định hiện hành của Luật Thương mại 2005 về giao dịch hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa không còn phù hợp, tạo ra khoảng trống pháp lý và nguy cơ chồng chéo trong quản lý nhà nước. Việc ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh riêng sẽ giúp phân định rõ ràng phạm vi điều chỉnh, cơ quan quản lý và cơ chế phối hợp liên ngành, bảo đảm đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật.
Cũng theo Bộ Công Thương, hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tiềm ẩn rủi ro hệ thống, có thể tác động đến thị trường tài chính - tiền tệ, ảnh hưởng đến an ninh kinh tế quốc gia nếu không có cơ chế quản lý chặt chẽ, kịp thời. Một đạo luật riêng sẽ cho phép thiết kế đầy đủ các công cụ quản lý, giám sát, chế tài xử lý vi phạm, cơ chế giải quyết tranh chấp và quy định về trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường. Nếu chỉ sửa đổi trong khuôn khổ Luật Thương mại, những cơ chế đặc thù này khó được xây dựng đầy đủ, dẫn đến hiệu quả quản lý không cao.
Theo dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Nhà nước có chính sách phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh đa dạng, hiện đại, minh bạch, an toàn, hội nhập quốc tế, phục vụ nhu cầu phòng ngừa rủi ro và đầu tư của các tổ chức, cá nhân. Nhà nước khuyến khích phát triển các sản phẩm hàng hóa phái sinh đáp ứng nhu cầu thực tế của nền kinh tế, đặc biệt là các sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu chủ lực của Việt Nam.
Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi cho Sở giao dịch hàng hóa liên thông với các sở giao dịch quốc tế, thu hút nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia thị trường; đầu tư phát triển hạ tầng công nghệ thông tin, nâng cao năng lực giám sát và quản lý rủi ro hệ thống đối với thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh; đồng thời có chính sách đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.
Quy định chặt chẽ quyền, nghĩa vụ và bảo vệ tài sản nhà đầu tư
Theo dự thảo, nhà đầu tư tham gia giao dịch hàng hóa phái sinh là tổ chức, cá nhân thực hiện giao dịch hàng hóa phái sinh thông qua Sở giao dịch hàng hóa theo quy định của Luật này và pháp luật có liên quan. Hàng hóa phái sinh là công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào giá trị của hàng hóa cơ sở, được giao dịch dưới các hình thức hợp đồng phái sinh như hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng hoán đổi, hợp đồng chênh lệch (CFD) và các sản phẩm phái sinh khác theo quy định của pháp luật.
Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo là việc phân loại nhà đầu tư thành hai nhóm: nhà đầu tư chuyên nghiệp và nhà đầu tư cá nhân. Trong đó, nhà đầu tư chuyên nghiệp bao gồm các tổ chức tài chính, tổ chức kinh tế, doanh nghiệp có quy mô vốn, năng lực tài chính, kinh nghiệm hoạt động và khả năng quản trị rủi ro đáp ứng tiêu chuẩn do Chính phủ quy định.
Nhà đầu tư cá nhân là các cá nhân có nhu cầu đầu tư, kinh doanh hoặc phòng ngừa rủi ro thông qua giao dịch hàng hóa phái sinh. Việc phân loại này được kỳ vọng giúp cơ quan quản lý áp dụng cơ chế giám sát, công bố thông tin và bảo vệ nhà đầu tư phù hợp với mức độ hiểu biết, năng lực tài chính và khả năng chịu rủi ro của từng nhóm.
Theo dự thảo, Chính phủ sẽ quy định chi tiết tiêu chí xác định nhà đầu tư chuyên nghiệp cũng như điều kiện, tiêu chuẩn và thủ tục phân loại nhà đầu tư, qua đó hạn chế rủi ro khi tham gia vào một thị trường có tính chất phức tạp và đòn bẩy cao như phái sinh hàng hóa.
Dự thảo luật cũng đề xuất quy định rõ quyền và nghĩa vụ của nhà đầu tư tham gia giao dịch hàng hóa phái sinh. Cụ thể, nhà đầu tư có quyền thực hiện giao dịch hàng hóa phái sinh theo quy định của pháp luật; được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong hoạt động giao dịch; được cung cấp đầy đủ, trung thực, kịp thời thông tin về sản phẩm, thị trường, rủi ro; khiếu nại, tố cáo, khởi kiện theo quy định của pháp luật; các quyền khác theo quy định của pháp luật.
Ở chiều ngược lại, nhà đầu tư có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, Điều lệ hoạt động, quy chế giao dịch và quy định của Sở giao dịch hàng hóa; thực hiện đầy đủ nghĩa vụ ký quỹ, thanh toán và nghĩa vụ tài chính phát sinh từ giao dịch; tự chịu trách nhiệm đối với quyết định đầu tư và rủi ro phát sinh; cung cấp thông tin trung thực, đầy đủ theo yêu cầu của tổ chức trung gian và cơ quan quản lý nhà nước; các nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật.
Đáng chú ý, dự thảo nhấn mạnh nguyên tắc bảo vệ nhà đầu tư theo các nguyên tắc: công bằng, minh bạch, an toàn, quản lý rủi ro và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư. Tài sản, tiền ký quỹ của nhà đầu tư phải được quản lý tách biệt với tài sản của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ, thành viên kinh doanh, thành viên môi giới và các tổ chức trung gian khác. Tài sản của nhà đầu tư không được sử dụng cho mục đích khác ngoài việc bảo đảm thực hiện nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch hàng hóa phái sinh.
Trường hợp tổ chức trung gian mất khả năng thanh toán, phá sản hoặc chấm dứt hoạt động, tài sản của nhà đầu tư được ưu tiên bảo toàn và hoàn trả theo quy định của pháp luật. Chính phủ quy định chi tiết cơ chế quản lý, giám sát, bảo vệ tài sản nhà đầu tư và cơ chế xử lý rủi ro, đổ vỡ hệ thống.
Hiện hồ sơ chính sách Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đang được lấy ý kiến rộng rãi trên Cổng Thông tin điện tử của Bộ Công Thương, làm cơ sở hoàn thiện dự thảo trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
