“Cấm kinh doanh” để bảo vệ sức khỏe cộng đồng
Việc Chính phủ đề xuất bổ sung quy định cấm kinh doanh khí N₂O (Nitrous Oxide) phục vụ mục đích hít trực tiếp ngoài các lĩnh vực y tế, công nghệ thực phẩm và nghiên cứu khoa học đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Không chỉ là một biện pháp nhằm hạn chế tác hại của “bóng cười”, đây còn được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý đối với những sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.
Trong nhiều năm qua, khí N₂O không phải là mặt hàng bị cấm. Đây là loại khí được sử dụng hợp pháp trong gây mê, sản xuất thực phẩm, công nghiệp điện tử và một số lĩnh vực nghiên cứu. Chính vì vậy, cơ quan quản lý lựa chọn phương thức kiểm soát thông qua điều kiện kinh doanh, giấy phép và quy định về đối tượng sử dụng.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy cách quản lý này chưa đủ hiệu quả. Không ít doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh đã lợi dụng khoảng trống pháp lý để đưa khí N₂O ra thị trường phục vụ mục đích giải trí dưới hình thức “bóng cười”. Dù lực lượng chức năng đã triển khai nhiều chiến dịch kiểm tra, xử lý nhưng tình trạng mua bán vẫn diễn ra công khai tại quán bar, karaoke, nhà hàng, thậm chí trên các nền tảng mạng xã hội.
Việc chuyển từ cơ chế “kinh doanh có điều kiện” sang “cấm kinh doanh” phản ánh quan điểm mới của cơ quan quản lý: với những sản phẩm gây rủi ro lớn cho sức khỏe cộng đồng, việc cấm sẽ tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho lực lượng chức năng trong kiểm tra và xử lý vi phạm.
Đáng chú ý, đề xuất này được đưa ra cùng với chủ trương cắt giảm mạnh danh mục ngành nghề đầu tư, kinh doanh có điều kiện. Điều đó cho thấy Nhà nước đang hướng tới mô hình quản lý có chọn lọc: giảm rào cản với những ngành nghề ít rủi ro nhưng siết chặt, thậm chí cấm, đối với những hoạt động có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và an toàn xã hội.
Lệnh cấm phải đi cùng với kiểm soát nguồn cung để “khóa” thị trường ngầm
Từ góc nhìn quản lý thị trường, nhiều chuyên gia cho rằng lệnh cấm là điều kiện cần nhưng chưa phải điều kiện đủ để xóa bỏ hoàn toàn “bóng cười”. Một đặc điểm của khí N₂O là sản phẩm này vẫn được lưu thông hợp pháp trong nhiều ngành kinh tế. Điều đó đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu và phân phối vẫn sẽ tiếp tục hoạt động nhằm phục vụ nhu cầu chính đáng của bệnh viện, doanh nghiệp chế biến thực phẩm hay các cơ sở nghiên cứu. Chính vì nguồn cung hợp pháp vẫn tồn tại nên nguy cơ thất thoát sang mục đích giải trí là vấn đề không thể xem nhẹ.
Thực tế tại nhiều quốc gia cho thấy, khi một sản phẩm vẫn còn nhu cầu tiêu dùng nhưng bị cấm trong một lĩnh vực nhất định, giao dịch thường có xu hướng dịch chuyển sang thị trường phi chính thức. Quy luật này từng xuất hiện với thuốc lá nhập lậu, rượu không rõ nguồn gốc, thuốc lá điện tử hay nhiều mặt hàng chịu sự kiểm soát đặc biệt.
Nếu “bóng cười” không còn được bán công khai tại các quán bar hay nhà hàng, việc giao dịch hoàn toàn có thể chuyển sang các kênh kín như mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, dịch vụ giao hàng hoặc các đầu mối nhỏ lẻ. Khi đó, công tác kiểm tra sẽ khó khăn hơn vì hoạt động mua bán không còn diễn ra ở những địa điểm cố định.
Theo TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế, kinh nghiệm quản lý cho thấy một lệnh cấm chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm hệ thống kiểm soát nguồn cung minh bạch. Nếu nguồn hàng vẫn có thể bị tuồn ra ngoài, thị trường ngầm sẽ nhanh chóng lấp đầy khoảng trống mà thị trường chính thức để lại.
Điều này đặt ra bài toán không chỉ là “cấm bán”, mà còn phải “không để có hàng để bán”. Điều này đặt ra yêu cầu phải kiểm soát chuỗi cung ứng mới là chìa khóa của chính sách. Nhiều chuyên gia cho rằng thay vì chỉ tập trung xử lý các điểm kinh doanh, cơ quan quản lý cần chuyển trọng tâm sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng khí N₂O.
Khâu đầu tiên là quản lý hoạt động nhập khẩu và sản xuất. Chỉ những doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ điều kiện và chứng minh được nhu cầu thực tế mới được cấp phép. Sản lượng nhập khẩu cũng cần gắn với kế hoạch sử dụng cụ thể để tránh tình trạng dư thừa rồi thất thoát ra thị trường.
Tiếp theo là kiểm soát khâu phân phối. Mỗi lô hàng, mỗi bình khí cần được gắn mã nhận diện và có hồ sơ theo dõi từ nơi sản xuất đến đơn vị sử dụng cuối cùng. Việc áp dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc sẽ giúp cơ quan quản lý nhanh chóng phát hiện những mắt xích bất thường trong chuỗi lưu thông.
Đối với các doanh nghiệp sử dụng N₂O hợp pháp, cần quy định rõ trách nhiệm kê khai, lưu trữ chứng từ và báo cáo định kỳ về lượng khí tiêu thụ. Những trường hợp không chứng minh được mục đích sử dụng hoặc để xảy ra thất thoát phải chịu chế tài nghiêm khắc.
Song song với đó, lực lượng quản lý thị trường, công an kinh tế và hải quan cần tăng cường phối hợp trong kiểm tra, giám sát các kho chứa, cơ sở sang chiết, đơn vị vận chuyển thay vì chỉ tập trung vào các điểm bán lẻ.
Một yếu tố khác không thể bỏ qua là nhu cầu sử dụng, bởi trong nhiều năm, không ít người, đặc biệt là giới trẻ, vẫn coi “bóng cười” như một hình thức giải trí vô hại. Sự phổ biến của loại sản phẩm này tại các tụ điểm vui chơi khiến nhiều người xem việc sử dụng là bình thường mà chưa nhận thức đầy đủ về những rủi ro đối với sức khỏe.
Các bác sĩ đã nhiều lần cảnh báo việc hít N₂O thường xuyên có thể gây thiếu vitamin B12, tổn thương thần kinh, suy giảm trí nhớ, mất khả năng vận động và ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên, khoảng cách giữa cảnh báo y tế và nhận thức xã hội vẫn còn khá lớn.
Nếu chỉ tập trung triệt phá nguồn cung mà không làm giảm nhu cầu, thị trường ngầm vẫn sẽ có cơ hội tồn tại. Bởi lẽ, nơi nào còn người mua, nơi đó vẫn sẽ xuất hiện người bán.
Do đó, cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, cần đẩy mạnh truyền thông về tác hại của “bóng cười”, tăng cường giáo dục tại trường học, cơ sở đào tạo và các nền tảng số – nơi giới trẻ tiếp cận thông tin nhiều nhất. Đồng thời, các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội cũng cần có trách nhiệm gỡ bỏ các nội dung quảng cáo, rao bán trái phép liên quan đến khí N₂O.
Ở góc độ rộng hơn, đề xuất cấm kinh doanh “bóng cười” cũng cho thấy định hướng điều hành mới của Chính phủ trong cải cách môi trường đầu tư kinh doanh. Trong khi hàng chục ngành nghề kinh doanh có điều kiện được cắt giảm để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, những lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và an toàn cộng đồng lại được quản lý theo hướng chặt chẽ hơn. Đây là sự điều chỉnh nhằm cân bằng giữa mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và bảo đảm lợi ích xã hội.
Cấm kinh doanh “bóng cười là bước đi rất cần thiết, nhưng hiệu quả chỉ đến khi chính sách kiểm soát được cả nguồn cung lẫn nguồn cầu. Muốn “khóa” thị trường ngầm, quản lý phải bắt đầu từ chuỗi cung ứng, thay vì chỉ xử lý các điểm bán cuối cùng.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
