Nợ xấu lớn, nhu cầu thanh khoản cấp thiết
Thị trường mua bán nợ tại Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi từ cơ chế xử lý phân tán sang một hệ sinh thái giao dịch chuyên nghiệp, minh bạch và có khả năng kết nối rộng hơn. Đây không chỉ là câu chuyện xử lý những khoản vay mất khả năng thanh toán, mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực tài chính của ngân hàng, hiệu quả phân bổ vốn và khả năng phục hồi của doanh nghiệp.
Theo thông tin được công bố trên nền tảng Sàn giao dịch nợ VAMC, tính đến ngày 30/6/2026, nợ xấu nội bảng của toàn hệ thống ngân hàng vượt 811.000 tỷ đồng. Nếu tính cả nợ tiềm ẩn và các khoản nợ tại VAMC chưa xử lý, tổng quy mô lên khoảng 930.000 tỷ đồng. Quy mô này cho thấy xử lý nợ xấu vẫn là một nhiệm vụ lớn và đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể thay vì chỉ dựa vào nguồn lực của từng ngân hàng.
Áp lực còn thể hiện rõ qua diễn biến chất lượng tài sản. Theo báo cáo phân tích của S&I Ratings về 27 ngân hàng niêm yết, tại thời điểm cuối tháng 6/2026, tỷ lệ nợ xấu toàn ngành ở mức 2,01%, tăng 0,15 điểm phần trăm so với mức 1,86% cuối tháng 12/2025. Tỷ lệ nợ nhóm 2 cũng tăng từ 1,16% cuối năm 2025 lên 1,38% vào cuối tháng 6/2026. Ở chiều ngược lại, tỷ lệ bao phủ nợ xấu giảm từ 83% cuối năm 2025 xuống còn 79% vào cuối tháng 6/2026, cho thấy bộ đệm dự phòng rủi ro tín dụng có xu hướng thu hẹp.
Những diễn biến này phản ánh áp lực gia tăng đối với chất lượng tài sản, đòi hỏi các ngân hàng nâng cao hiệu quả thu hồi nợ, kiểm soát chặt các khoản vay tiềm ẩn rủi ro và củng cố năng lực dự phòng để hạn chế nợ xấu phát sinh mới.
Nợ xấu kéo dài không chỉ khiến ngân hàng phải tăng trích lập dự phòng, ảnh hưởng lợi nhuận và vốn tự có, mà còn làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính. Khi khoản vay không được thu hồi đúng hạn, dòng tiền của ngân hàng bị đình trệ; tài sản bảo đảm có thể xuống giá hoặc khó chuyển nhượng, trong khi chi phí pháp lý, quản lý và xử lý tài sản tiếp tục phát sinh.
Trong bối cảnh đó, mua bán nợ có thể giúp ngân hàng chuyển giao một phần rủi ro, thu hồi tiền và tái phân bổ nguồn lực cho hoạt động tín dụng. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc vào giá bán, khả năng thu hồi thực tế và mức độ sẵn sàng của nhà đầu tư. Bán nợ với mức chiết khấu lớn có thể giúp giải phóng tài sản nhanh hơn nhưng đồng thời khiến ngân hàng phải ghi nhận tổn thất. Ngược lại, giữ mức giá quá cao có thể khiến khoản nợ tiếp tục nằm trên sổ sách, kéo dài thời gian xử lý.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là tăng số lượng khoản nợ được đưa ra thị trường, mà phải hình thành cơ chế xác lập giá hợp lý, phản ánh đúng rủi ro và triển vọng thu hồi của từng khoản nợ.
Sàn giao dịch nợ, kết nối thông tin tới dòng tiền thực
Định hướng phát triển sàn giao dịch nợ quốc gia đã được đề cập trong Quyết định 1413/QĐ-TTg ngày 27/7/2026 về cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam. Theo định hướng này, sàn giao dịch trên nền tảng số sẽ hỗ trợ chuẩn hóa, công khai thông tin về khoản nợ và tài sản bảo đảm; tổ chức giao dịch, đấu giá điện tử; đồng thời kết nối các tổ chức tín dụng, nhà đầu tư, quỹ đầu tư và các đơn vị tư vấn, định giá, xử lý tài sản.
Đây là bước đi quan trọng bởi một trong những điểm nghẽn của thị trường hiện nay là thông tin về khoản nợ còn phân tán, thiếu đồng nhất, khiến việc tìm kiếm nhà đầu tư phù hợp gặp khó khăn. Một khoản nợ có tài sản bảo đảm giá trị lớn chưa chắc đã hấp dẫn nếu hồ sơ pháp lý chưa hoàn chỉnh, quyền xử lý tài sản chưa rõ ràng hoặc thời gian thu hồi kéo dài. Ngược lại, khoản nợ có quy mô vừa phải, hồ sơ minh bạch và tài sản dễ khai thác có thể thu hút nhà đầu tư chuyên nghiệp nếu mức giá phù hợp.
TS Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, từng nhấn mạnh vai trò của VAMC trong việc nâng cao năng lực xử lý nợ xấu và dẫn dắt sự phát triển của thị trường mua bán nợ. Định hướng này cho thấy yêu cầu chuyển từ xử lý nợ đơn lẻ sang xây dựng thị trường có tính chuyên nghiệp, minh bạch và bền vững.
Sàn giao dịch nợ VAMC đã chính thức đi vào hoạt động từ ngày 15/10/2021. Tuy nhiên, tại họp báo thông tin kết quả hoạt động ngân hàng quý III/2026 ngày 7/10, VAMC cho biết dự kiến đưa mô hình sàn giao dịch nợ mới vào vận hành vào cuối năm 2027 hoặc đầu năm 2028. Qua đó, kỳ vọng tăng cường kết nối giữa bên mua và bên bán, nâng cao tính minh bạch và cải thiện tỷ lệ giao dịch thành công trên thị trường mua bán nợ.
Mô hình sàn giao dịch nợ mới hướng tới chuyển đổi từ kênh trung gian cung cấp thông tin, xử lý hồ sơ thủ công sang hạ tầng số hỗ trợ kết nối và giao dịch trực tuyến. Thông qua dữ liệu số, phân tích thông tin, đấu giá điện tử và kết nối các tổ chức tín dụng, quỹ đầu tư, đơn vị định giá, kiểm toán, tư vấn pháp lý, mô hình này kỳ vọng nâng cao tính minh bạch, rút ngắn thời gian và giảm chi phí giao dịch. Đặc biệt, thị trường mua bán nợ có thể chuyển từ xử lý nợ xấu đơn lẻ sang cơ chế giao dịch chuyên nghiệp hơn, góp phần khơi thông nguồn lực tài sản đang bị đình trệ và đưa trở lại phục vụ nền kinh tế.
Tuy nhiên, sàn giao dịch chỉ có thể tạo thanh khoản thực chất nếu giải quyết được khoảng cách giữa giá chào bán và mức giá nhà đầu tư sẵn sàng trả. Nhà đầu tư cần đánh giá được dòng tiền có thể thu hồi, giá trị tài sản bảo đảm sau khi trừ chi phí xử lý, thời gian hoàn tất thủ tục và các rủi ro tranh chấp. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, chi phí thẩm định giảm và mức độ bất định được thu hẹp, khả năng hình thành giá thị trường sẽ được cải thiện.
Một yêu cầu khác là mở rộng tệp người mua, nếu giao dịch chủ yếu diễn ra giữa các tổ chức có nguồn lực hạn chế hoặc cùng tập trung vào những loại tài sản tương tự, sàn khó tạo ra sức cầu đủ lớn. Việc thu hút quỹ đầu tư, doanh nghiệp tái cấu trúc, nhà đầu tư chuyên biệt và các tổ chức có năng lực khai thác tài sản sẽ giúp đa dạng hóa nhu cầu, đồng thời tạo thêm phương án xử lý cho những khoản nợ phức tạp.
Dẫu vậy, minh bạch thông tin phải đi cùng bảo vệ dữ liệu khách hàng, kiểm soát xung đột lợi ích và giám sát giao dịch. Cơ chế đấu giá điện tử cần hạn chế thông đồng, thao túng giá hoặc lợi dụng thông tin nội bộ. Nhà đầu tư cũng cần được tiếp cận dữ liệu đủ sâu để thẩm định, nhưng không làm lộ thông tin cá nhân và bí mật kinh doanh ngoài phạm vi pháp luật cho phép.
Về phía ngân hàng, sàn giao dịch không thể thay thế trách nhiệm quản trị rủi ro và phân loại nợ. Các tổ chức tín dụng vẫn phải kiểm soát chất lượng cấp tín dụng, trích lập dự phòng theo quy định và chủ động xử lý các khoản vay có dấu hiệu suy giảm khả năng trả nợ. Phát triển thị trường mua bán nợ cần song hành với nâng cao chất lượng thẩm định, giám sát sau cho vay và quản trị tài sản bảo đảm.
Trong giai đoạn tới, thước đo thành công của sàn giao dịch nợ không nên chỉ là số lượng khoản nợ được niêm yết hay số nhà đầu tư đăng ký. Quan trọng hơn là giá trị giao dịch thực tế, thời gian xử lý được rút ngắn, tỷ lệ thu hồi nợ, mức độ cạnh tranh trong đấu giá và lượng vốn được giải phóng để quay trở lại nền kinh tế.
Khi những điều kiện này được đáp ứng, thị trường mua bán nợ có thể trở thành một cấu phần quan trọng của hạ tầng tài chính, hỗ trợ ngân hàng làm sạch bảng cân đối kế toán và tạo cơ hội tái cơ cấu cho doanh nghiệp gặp khó khăn. Khi đó, sàn giao dịch nợ không chỉ là nơi chuyển nhượng rủi ro, mà có thể trở thành kênh đưa những tài sản đang bị đình trệ trở lại chu trình tạo giá trị của nền kinh tế.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
