Cạnh tranh bằng hệ sinh thái, không chỉ bằng ưu đãi
Trong bối cảnh quỹ đất công nghiệp ngày càng thu hẹp, mô hình thu hút FDI dựa chủ yếu vào ưu đãi và nguồn lực đất đai đang bộc lộ những giới hạn rõ nét. Các chuyên gia cho rằng, để giữ vững sức hấp dẫn trong làn sóng đầu tư mới, Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng thể chế, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và năng lực liên kết chuỗi giá trị.
Phát biểu tại hội thảo về đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ do Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) tổ chức mới đây, ThS.LS. Lê Ngọc Tuấn, Giám đốc Công ty Luật Cộng sự Tâm Phúc nhận định, nhiều địa phương vẫn xem đất đai là nguồn lực chủ yếu để thu hút đầu tư cũng như tạo nguồn thu ngân sách. Tuy nhiên, đây là nguồn tài nguyên hữu hạn và đang dần chạm ngưỡng khai thác.
Theo ông Tuấn, nếu Việt Nam tiếp tục duy trì cách tiếp cận truyền thống, lấy quỹ đất và các chính sách ưu đãi làm lợi thế cạnh tranh chủ đạo, sức hút đối với dòng vốn đầu tư nước ngoài sẽ suy giảm khi các quốc gia trong khu vực cũng liên tục cải thiện chính sách và môi trường kinh doanh.
Dẫn chứng từ thực tế tư vấn đầu tư, ông cho biết sau khi Tổng thống Donald Trump công bố chính sách áp thuế đối với nhiều lĩnh vực của Trung Quốc vào năm ngoái, khoảng 30 doanh nghiệp dược phẩm của nước này đã nghiên cứu khả năng dịch chuyển sản xuất sang Việt Nam. Tuy nhiên, phần lớn nhà đầu tư vẫn chưa đưa ra quyết định cuối cùng mà đang theo dõi sát diễn biến chính sách thuế của Hoa Kỳ, đồng thời đánh giá những thay đổi trong môi trường đầu tư của Việt Nam.
Điều đó phản ánh xu hướng mới của dòng vốn FDI toàn cầu. Khi lựa chọn điểm đến, nhà đầu tư không còn chỉ cân nhắc chi phí lao động hay các ưu đãi thuế, mà đặt trọng tâm vào sự ổn định của thể chế, tính minh bạch của chính sách, khả năng kết nối chuỗi cung ứng cũng như triển vọng phát triển dài hạn của nền kinh tế.
Quan điểm này cũng được nhấn mạnh tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai Nghị quyết số 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Theo ông Vũ Đại Thắng, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội, các tập đoàn đa quốc gia hiện đánh giá rất cao chất lượng nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu - phát triển (R&D), khả năng đổi mới sáng tạo và mức độ hoàn thiện của hệ sinh thái công nghệ khi quyết định địa điểm đầu tư.
Ở góc độ địa phương dẫn đầu về thu hút FDI, Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được cho rằng tư duy thu hút đầu tư cần có sự thay đổi căn bản. Thay vì chỉ tập trung "thu hút dự án", các địa phương phải hướng tới mục tiêu "kiến tạo hệ sinh thái" để tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.
Theo ông Được, trong giai đoạn phát triển mới, cuộc cạnh tranh về FDI không còn diễn ra giữa các dự án riêng lẻ hay giữa những gói ưu đãi đầu tư, mà là cuộc cạnh tranh giữa các hệ sinh thái phát triển. Vì vậy, yếu tố quyết định không chỉ là ưu đãi về thuế hay đất đai, mà trước hết là chất lượng thể chế, năng lực quản trị và khả năng tạo lập môi trường đầu tư thuận lợi.
Đây cũng chính là định hướng xuyên suốt của Nghị quyết số 10. Nghị quyết xác định phát triển khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài phải gắn với việc nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế, tăng cường năng lực công nghệ, sản xuất và sức cạnh tranh quốc gia. Mục tiêu đến năm 2030 là đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu ASEAN về môi trường đầu tư, năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo, chất lượng dịch vụ công và khả năng thu hút các dự án FDI chất lượng cao.
Để hiện thực hóa các mục tiêu này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy trong thu hút đầu tư nước ngoài. Theo đó, việc phát triển FDI không thể chỉ dựa trên ranh giới hành chính hay lợi thế riêng của từng địa phương, mà phải được tổ chức theo các cụm ngành, chuỗi giá trị, hệ sinh thái công nghiệp, đổi mới sáng tạo và không gian phát triển liên vùng. Đây được xem là hướng đi tất yếu để Việt Nam nâng tầm năng lực cạnh tranh và đón đầu làn sóng đầu tư chất lượng cao trong giai đoạn tới.
Doanh nghiệp ở vị trí trung tâm, liên kết vùng tạo sức bật
Để Việt Nam bứt phá trong cuộc đua thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao, nhiều chuyên gia cho rằng cần thay đổi tư duy phát triển, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đồng thời coi liên kết vùng là nền tảng để tạo ra sức mạnh tổng hợp và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Theo PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, đổi mới sáng tạo chưa bao giờ là câu chuyện của một tổ chức hay một lĩnh vực riêng lẻ. Đây là một hệ sinh thái bao gồm nhiều chủ thể như Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, các tổ chức tài chính và thị trường cùng tham gia, trong đó doanh nghiệp phải giữ vai trò hạt nhân.
Ông cho rằng giá trị cuối cùng của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chỉ được khẳng định khi tri thức được doanh nghiệp tiếp nhận, chuyển hóa thành công nghệ và ứng dụng vào sản xuất, kinh doanh để tạo ra sản phẩm, dịch vụ và năng suất mới. Vì vậy, doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là lực lượng quyết định hiệu quả của toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Phân tích những rào cản hiện nay, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn nhận định năng lực sản xuất không còn là điểm yếu lớn của Việt Nam sau nhiều năm hội nhập sâu rộng và thu hút đầu tư nước ngoài. Điều đáng lo ngại hơn là sự thiếu kết nối giữa các mắt xích trong nền kinh tế.
Khoảng cách giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước vẫn khá lớn; hoạt động nghiên cứu khoa học chưa gắn chặt với nhu cầu của thị trường; sự phối hợp giữa trường đại học, viện nghiên cứu với khu vực sản xuất còn hạn chế, trong khi liên kết giữa các địa phương trong cùng vùng kinh tế chưa phát huy hiệu quả.
Theo chuyên gia, liên kết vùng cần được nhìn nhận không chỉ là giải pháp điều phối không gian phát triển mà còn là điều kiện để hình thành các cụm công nghiệp, chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có quy mô đủ lớn. Khi các nguồn lực được kết nối hiệu quả, khả năng lan tỏa công nghệ, chia sẻ hạ tầng và nâng cao năng lực cạnh tranh sẽ được cải thiện đáng kể.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn đề xuất năm nhóm giải pháp mang tính đột phá, gồm hoàn thiện thể chế vùng và cơ chế liên kết vùng; tăng cường đầu tư cho nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, tự động hóa và công nghệ xanh; phát triển các doanh nghiệp đầu tàu; đồng thời xây dựng mạng lưới liên kết tri thức giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và thị trường.
Trong số đó, ông đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu đổi mới thể chế vùng và tăng cường liên kết tri thức, bởi đây là nền tảng để các chính sách còn lại phát huy hiệu quả. Theo ông, Việt Nam cần chuyển nhanh từ tư duy thu hút thêm nhà máy sang xây dựng và nuôi dưỡng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trong đó văn hóa đổi mới sáng tạo phải trở thành một giá trị cốt lõi của nền kinh tế.
Ở góc độ địa phương, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết Thủ đô đang sở hữu nhiều lợi thế để phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khi hội tụ đầy đủ các cấu phần từ đào tạo nhân lực, nghiên cứu khoa học, thử nghiệm công nghệ, phát triển doanh nghiệp cho đến thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Trong thời gian tới, Hà Nội sẽ ưu tiên phát triển hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo theo mô hình mạng lưới mở, thúc đẩy kết nối giữa các chủ thể trong hệ sinh thái, qua đó tạo sức hút đối với các trung tâm nghiên cứu - phát triển (R&D) và các dự án FDI công nghệ cao.
Theo các chuyên gia, chỉ khi doanh nghiệp thực sự trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thể chế vùng được hoàn thiện, liên kết tri thức được thúc đẩy và văn hóa đổi mới sáng tạo được hình thành, Việt Nam mới có thể nâng cao năng lực nội sinh, thu hút hiệu quả dòng vốn FDI chất lượng cao và gia tăng sức cạnh tranh trong giai đoạn phát triển mới.
Đồng quan điểm, TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài cho rằng mô hình phát triển mới cần được xây dựng trên nền tảng của một hệ sinh thái hoàn chỉnh, nơi doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp tư nhân trong nước, các trung tâm R&D, trường đại học, cơ sở đào tạo, trung tâm đổi mới sáng tạo và hạ tầng hiện đại được kết nối chặt chẽ. Mục tiêu không còn là thu hút từng dự án đơn lẻ mà là tạo lập các liên kết phát triển có khả năng lan tỏa giá trị.
Theo ông, kinh nghiệm của nhiều nền kinh tế Đông Á cho thấy thành công không đến từ việc thu hút được nhiều vốn đầu tư nhất, mà từ khả năng chuyển hóa dòng vốn đó thành công nghệ, năng suất và năng lực cạnh tranh của chính quốc gia mình.
Ở góc nhìn quốc tế, ông Vinnie Lauria, thành viên sáng lập Quỹ Golden Gate Ventures đánh giá Việt Nam đang sở hữu nhiều lợi thế để phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo như cơ cấu dân số trẻ, tầng lớp trung lưu mở rộng nhanh, nguồn nhân lực có trình độ công nghệ ngày càng cao cùng tinh thần khởi nghiệp năng động. Đây là những yếu tố quan trọng giúp Việt Nam nổi lên như một trong những trung tâm khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đáng chú ý của Đông Nam Á.
Trong khi đó, triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, tỉnh An Giang xác định doanh nghiệp là hạt nhân của hệ sinh thái khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo định hướng của địa phương, doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là lực lượng trực tiếp tham gia xây dựng hạ tầng số, phát triển kinh tế số và thúc đẩy quá trình đổi mới sáng tạo trên địa bàn.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
