Kết quả Điều tra Hộ kinh doanh năm 2026 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam công bố ngày 23/4 cho thấy một bức tranh không mấy sáng sủa. Sau những biến động kinh tế kéo dài, khu vực vốn được xem là linh hoạt và năng động bậc nhất lại đang rơi vào trạng thái lợi nhuận mỏng, sức chống chịu yếu và thiếu dư địa để bật lên.
Khảo sát hơn 1.000 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành cho thấy tình hình không hề dễ chịu. Có tới 81% hộ ghi nhận doanh thu giảm, 75% sụt lượng khách, và 73,7% chỉ đạt mức “lãi ít” trong năm 2025. Đáng chú ý, tỷ lệ đạt được mức lợi nhuận như kỳ vọng gần như không đáng kể, chỉ khoảng 1,9%.
Theo ông Đậu Anh Tuấn, phần lớn các hộ hiện chỉ hoạt động ở ngưỡng đủ duy trì, không có tích lũy để chống đỡ nếu thị trường tiếp tục biến động. Trong bối cảnh đó, tâm lý chung không còn là mở rộng mà chuyển sang giữ an toàn. Hơn 60% hộ chọn duy trì quy mô hiện tại, trong khi khoảng 33% tính đến phương án thu hẹp hoạt động.
Một điểm đáng chú ý từ báo cáo là rào cản pháp lý đang nổi lên như khó khăn lớn nhất, thậm chí vượt cả áp lực thị trường hay chi phí đầu vào. Có tới 73,3% hộ kinh doanh cho rằng yếu tố pháp lý là vấn đề nghiêm trọng.
Môi trường thể chế hiện tại cũng bộc lộ một nghịch lý: quy mô càng lớn, gánh nặng tuân thủ càng tăng. Tỷ lệ lo ngại về chi phí thời gian cho thủ tục pháp lý tăng từ 61,5% ở nhóm doanh thu nhỏ lên tới 87,3% ở nhóm doanh thu trên 3 tỷ đồng. Điều này vô hình trung tạo ra tâm lý “ngại lớn”, bởi mở rộng đồng nghĩa với việc phải đối mặt nhiều hơn với thủ tục, thanh kiểm tra và yêu cầu quản trị.
Áp lực đó khiến không ít hộ chọn cách đứng yên trong quy mô nhỏ, nơi họ cảm thấy quen thuộc và dễ kiểm soát hơn. Thay vì tìm cách tăng trưởng, họ giữ mình trong vùng an toàn, dù biết rằng cơ hội phát triển bị hạn chế.
Bên cạnh yếu tố pháp lý, đặc thù quản trị của mô hình hộ kinh doanh cũng là một rào cản lớn. Theo phân tích của chuyên gia kinh tế Lê Duy Bình và Lê Thị Duyên Hải, điểm yếu phổ biến là sự không tách bạch giữa tài chính kinh doanh và chi tiêu cá nhân.
Trong nhiều hộ, tiền của chủ và tiền của hoạt động kinh doanh gần như là một. Việc tính toán lãi - lỗ đôi khi dựa vào cảm nhận hơn là hệ thống sổ sách rõ ràng. Vì vậy, nếu áp dụng ngay các chuẩn mực kế toán, hóa đơn điện tử hay phần mềm quản trị như doanh nghiệp mà không có lộ trình phù hợp, các hộ rất dễ rơi vào tình trạng quá tải.
Đây cũng là lý do vì sao có tới 84,4% hộ kinh doanh chưa có kế hoạch chuyển đổi thành doanh nghiệp trong vòng 2 năm tới. Việc “lên doanh nghiệp” không chỉ là thay đổi về mặt pháp lý, mà kéo theo cả một quá trình thay đổi cách quản trị, cách vận hành là điều mà nhiều hộ chưa sẵn sàng.
Trước thực tế này, VCCI và các chuyên gia cho rằng chính sách hỗ trợ cần thay đổi cách tiếp cận. Thay vì áp dụng chung một cách đại trà, cần phân nhóm rõ ràng để hỗ trợ đúng đối tượng.
Với nhóm quy mô nhỏ, ưu tiên nên là đơn giản hóa tối đa quy định về thuế, kế toán và truyền đạt chính sách bằng ngôn ngữ dễ hiểu, giúp họ ổn định hoạt động. Trong khi đó, nhóm có quy mô lớn hơn, đã tham gia chuỗi cung ứng, được đánh giá là có tiềm năng chuyển đổi cao hơn. Với nhóm này, cần hỗ trợ cụ thể hơn như phần mềm kế toán đơn giản, tư vấn pháp lý trực tiếp và các ưu đãi thuế để tạo động lực.
Dữ liệu của VCCI cho thấy, khi hiểu rõ chính sách, tỷ lệ hộ có ý định chuyển đổi tăng từ 13% lên 33%. Điều này cho thấy, thay vì dùng biện pháp hành chính để thúc ép, điều cần thiết là tạo ra một môi trường mà việc trở thành doanh nghiệp mang lại lợi ích rõ ràng và cảm giác an toàn hơn so với việc duy trì mô hình hộ kinh doanh.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
