Những ngày gần đây, thị trường vàng trong nước liên tục “nóng” lên không chỉ bởi biến động giá, mà còn bởi hàng loạt phản ánh từ người dân về việc mua vàng nhưng không được giao ngay, thay vào đó là những tờ “giấy hẹn” kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng. Không khó để bắt gặp các câu chuyện người mua đã thanh toán đủ tiền nhưng vẫn phải chờ đợi trong tâm thế thấp thỏm, lo ngại rủi ro khi doanh nghiệp liên tục khất hẹn, thay đổi thời gian giao hàng hoặc viện dẫn lý do thiếu nguồn cung.
Thực tế này làm dấy lên câu hỏi lớn: liệu những giao dịch “vàng trên giấy” có thực sự an toàn, hay đang tiềm ẩn nguy cơ biến người mua thành bên chịu rủi ro lớn nhất trong cuộc chơi mà họ không nắm quyền kiểm soát? Trong bối cảnh đó, phóng viên đã có cuộc trao đổi với luật sư Nguyễn Văn Tuấn - Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (thuộc Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội) để làm rõ các khía cạnh pháp lý đằng sau hiện tượng này.
PV: Thưa luật sư, việc doanh nghiệp kinh doanh vàng miếng thu tiền 100% nhưng hẹn 2 tháng sau mới giao hàng có đúng quy định pháp luật hiện hành không?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Có thể nói, pháp luật hiện hành không cấm tuyệt đối mô hình thu tiền trước – giao hàng sau. Theo nguyên tắc chung được quy định tại Điều 3 và Điều 385 của Bộ luật Dân sự 2015, các bên trong giao dịch dân sự có quyền tự do, tự nguyện thỏa thuận về nội dung hợp đồng, bao gồm cả phương thức thanh toán và thời điểm thực hiện nghĩa vụ, miễn là không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.
Đối với hợp đồng mua bán tài sản, Điều 430 của Bộ luật Dân sự cũng cho phép các bên thỏa thuận việc thanh toán trước và giao tài sản sau. Như vậy, xét về mặt hình thức pháp lý, việc doanh nghiệp thu tiền trước 100% rồi giao vàng sau không đương nhiên là trái pháp luật nếu giao dịch được xác lập hợp lệ.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng vàng miếng là mặt hàng đặc biệt, thuộc lĩnh vực kinh doanh có điều kiện và chịu sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước. Theo Nghị định 24/2012/NĐ-CP, chỉ những tổ chức tín dụng và doanh nghiệp được Ngân hàng Nhà nước cấp phép mới được phép kinh doanh mua, bán vàng miếng. Điều này đồng nghĩa, nếu một doanh nghiệp không có giấy phép hợp lệ mà vẫn nhận tiền của khách hàng để bán vàng miếng thì giao dịch đó có thể bị coi là vi phạm pháp luật, kéo theo nguy cơ bị xử phạt hành chính, thậm chí bị tịch thu tang vật theo quy định hiện hành.
Ngay cả trong trường hợp doanh nghiệp có đầy đủ giấy phép, họ vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt nghĩa vụ hợp đồng. Theo Điều 351 và Điều 440 của Bộ luật Dân sự, bên bán có nghĩa vụ giao tài sản đúng thời hạn, đúng số lượng, chất lượng đã cam kết. Nếu vi phạm, họ phải chịu trách nhiệm dân sự, bao gồm hoàn trả tiền, bồi thường thiệt hại và trả lãi đối với khoản tiền chậm trả. Khi đó, khách hàng hoàn toàn có quyền khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình.
Đáng lưu ý, nếu có dấu hiệu doanh nghiệp nhận tiền nhưng không có khả năng giao hàng, hoặc ngay từ đầu đã sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản, thì hành vi này có thể bị xem xét dưới góc độ hình sự, cụ thể là tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Trường hợp ban đầu giao dịch là hợp pháp nhưng sau đó doanh nghiệp sử dụng tiền sai mục đích, dẫn đến mất khả năng thanh toán, thì cũng có thể bị xem xét về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.
Ở góc độ quản lý và thực tiễn thị trường, việc thu tiền 100% rồi hẹn giao vàng sau một thời gian dài, đặc biệt trong bối cảnh giá vàng biến động mạnh, có thể bị xem là dấu hiệu “chiếm dụng vốn” hoặc huy động vốn trái phép. Nếu doanh nghiệp không chứng minh được nguồn hàng hoặc khả năng giao hàng thực tế, thì rất dễ bị cơ quan chức năng kiểm tra, xử lý.
Phóng viên: Nhiều người dân cho rằng “trả tiền rồi thì vàng là của mình, cửa hàng chỉ giữ hộ”. Quan điểm này có chính xác không, thưa luật sư?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Đây là một quan niệm phổ biến nhưng chưa chính xác nếu đối chiếu với quy định của pháp luật dân sự.
Theo Điều 158 và Điều 161 của Bộ luật Dân sự 2015, quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản. Tuy nhiên, Điều 439 của bộ luật này quy định rõ: thời điểm chuyển quyền sở hữu đối với tài sản mua bán là thời điểm tài sản được chuyển giao, trừ khi các bên có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác.
Điều đó có nghĩa là, nếu người mua mới chỉ thanh toán tiền nhưng chưa nhận vàng và cũng không có thỏa thuận rõ ràng về việc chuyển quyền sở hữu trước thời điểm giao tài sản, thì về nguyên tắc, quyền sở hữu vẫn chưa được chuyển sang cho người mua.
Trong trường hợp người dân chỉ cầm “giấy hẹn”, quan hệ pháp lý giữa hai bên vẫn là hợp đồng mua bán chưa hoàn thành nghĩa vụ. Người mua có quyền yêu cầu giao vàng đúng hạn hoặc yêu cầu hoàn tiền, bồi thường nếu bên bán vi phạm, nhưng chưa có đầy đủ quyền của chủ sở hữu, đặc biệt là quyền chiếm hữu và định đoạt tài sản.
Nếu nhìn dưới góc độ kinh tế, khi doanh nghiệp đã nhận toàn bộ tiền nhưng chưa giao vàng trong một thời gian dài, thì khoản tiền này đang bị chiếm dụng. Khi đó, vị thế của người mua có phần gần giống một “chủ nợ không có lãi suất”. Tuy nhiên, cần khẳng định lại rằng về mặt pháp lý, đây vẫn là quan hệ hợp đồng mua bán, không phải hợp đồng vay tài sản.
Rủi ro lớn nhất là khi doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, mất khả năng thanh toán hoặc phát sinh tranh chấp, người mua chỉ có thể yêu cầu thực hiện nghĩa vụ hoặc khởi kiện đòi tiền. Họ không được ưu tiên như chủ sở hữu tài sản cụ thể, mà thực chất đứng ở vị trí của một bên có quyền đòi nợ dân sự, điều này đặc biệt bất lợi trong các tình huống doanh nghiệp phá sản.
Phóng viên: Trong trường hợp xấu nhất, nếu doanh nghiệp bị thanh tra, đình chỉ hoạt động hoặc phá sản trong thời gian chờ giao vàng, thì những “giấy hẹn” sẽ có giá trị như thế nào? Người dân có được ưu tiên nhận lại tiền hay vàng không?
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Trong kịch bản xấu nhất, cần nhìn nhận đúng bản chất pháp lý của “giấy hẹn”: đây không phải là bằng chứng xác lập quyền sở hữu đối với vàng, mà chỉ là chứng cứ cho thấy doanh nghiệp đang có nghĩa vụ phải thực hiện hợp đồng.
Do đó, người mua chưa nhận vàng sẽ không được coi là chủ sở hữu tài sản cụ thể, mà chỉ là người có quyền yêu cầu doanh nghiệp giao hàng hoặc hoàn trả tiền.
Nếu doanh nghiệp rơi vào tình trạng phá sản, quyền lợi của người mua sẽ được giải quyết theo Luật Phá sản 2014. Khi đó, họ được xác định là chủ nợ không có bảo đảm, vì đã giao tiền nhưng chưa nhận tài sản và cũng không có tài sản bảo đảm riêng biệt.
Theo thứ tự phân chia tài sản, các khoản chi phí phá sản, nghĩa vụ với người lao động và nghĩa vụ tài chính với Nhà nước sẽ được ưu tiên thanh toán trước. Sau đó mới đến các chủ nợ không có bảo đảm. Điều này đồng nghĩa với việc người dân không được ưu tiên nhận lại tiền ngay, mà phải “xếp hàng” và phụ thuộc vào giá trị tài sản còn lại của doanh nghiệp.
Một điểm rất quan trọng là nếu doanh nghiệp chưa tách biệt hoặc định danh cụ thể số vàng tương ứng với từng khách hàng, thì người mua gần như không có cơ sở pháp lý để yêu cầu nhận lại vàng cụ thể, mà chỉ có thể yêu cầu thanh toán bằng tiền.
Trong trường hợp doanh nghiệp bị thanh tra hoặc đình chỉ hoạt động, cơ quan quản lý có thể áp dụng các biện pháp như phong tỏa, kiểm kê tài sản. Khi đó, nghĩa vụ với khách hàng sẽ được rà soát và xử lý theo trình tự pháp luật, nhưng người cầm “giấy hẹn” vẫn không đương nhiên được ưu tiên thanh toán ngay.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
