Sầu riêng từng được xem là một trong những câu chuyện thành công nổi bật của nông sản Việt Nam trong vài năm trở lại đây. Giá bán ở mức cao, thị trường xuất khẩu thuận lợi, đặc biệt sau khi Trung Quốc mở cửa nhập khẩu chính ngạch, đã kéo theo làn sóng mở rộng diện tích tại nhiều vùng trồng.
Thế nhưng, khi diện tích cây trồng tăng nhanh hơn khả năng tổ chức sản xuất, chế biến và mở rộng thị trường, lợi thế về sản lượng cũng có thể trở thành sức ép lên chính người trồng.
Diện tích tăng hơn gấp đôi sau 5 năm
Tháng 7/2022 đánh dấu bước ngoặt đối với sầu riêng Việt Nam khi loại trái cây này chính thức được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc. Từ mức kim ngạch khoảng 180 triệu USD năm 2021 và 421 triệu USD năm 2022, xuất khẩu sầu riêng đã tăng lên 2,24 tỷ USD trong năm 2023.
Đà tăng tiếp tục được duy trì trong hai năm sau đó. Năm 2024, xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 3,3 tỷ USD và đến năm 2025 lên 3,86 tỷ USD, tương đương hơn 21 lần so với năm 2021. Riêng năm 2025, mặt hàng này chiếm khoảng 45% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam.
Sức hấp dẫn từ thị trường xuất khẩu nhanh chóng phản ánh vào diện tích canh tác. Theo dữ liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2021 cả nước mới có khoảng 85.000 ha sầu riêng với sản lượng 674.000 tấn. Đến năm 2026, diện tích đã lên khoảng 200.000 ha và sản lượng dự kiến đạt 2,08 triệu tấn.
Như vậy chỉ trong khoảng 5 năm, diện tích trồng sầu riêng đã tăng khoảng 2,4 lần, trong khi sản lượng tăng hơn 3 lần. Đáng chú ý, hiện mới khoảng 129.500 ha bước vào giai đoạn cho thu hoạch. Với năng suất bình quân khoảng 16 tấn/ha, khi toàn bộ diện tích hiện hữu đi vào khai thác, sản lượng có thể vượt 3,2 triệu tấn mỗi năm.
Áp lực nguồn cung sẽ thể hiện rõ hơn trong những tháng cuối năm. Đến hết tháng 7, sản lượng sầu riêng cả nước đạt khoảng 768.000 tấn, trong khi 5 tháng còn lại dự kiến thu hoạch thêm khoảng 1,31 triệu tấn. Riêng khu vực Tây Nguyên có thể cung ứng khoảng 850.000 tấn, tập trung cao điểm trong giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 10.
Ở chiều xuất khẩu, thị trường vẫn ghi nhận tín hiệu tích cực. Sáu tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đạt gần 951 triệu USD, tăng 31% so với cùng kỳ; riêng thị trường Trung Quốc đạt 871,8 triệu USD. Sản phẩm sầu riêng cấp đông cũng tăng trưởng khoảng 45% trong 7 tháng đầu năm.
Khi “trái cây tỷ USD” đứng trước áp lực dư cung
Đằng sau những con số xuất khẩu tích cực, tốc độ mở rộng vùng trồng quá nhanh đang đặt ra một bài toán khác. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá tại một số địa phương, diện tích sầu riêng vẫn được mở rộng mang tính tự phát, trong khi liên kết giữa sản xuất, thu mua, đóng gói, chế biến và tiêu thụ chưa thực sự chặt chẽ.
Điều đáng lo không chỉ nằm ở tổng sản lượng. Khi vùng nguyên liệu phát triển nhanh nhưng hệ thống quản trị chuỗi cung ứng không theo kịp, nguy cơ vi phạm các tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc hay an toàn thực phẩm cũng gia tăng. Đây đều là những yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng xuất khẩu.
Một điểm đáng chú ý khác là mức độ phụ thuộc lớn vào Trung Quốc. Sầu riêng Việt Nam hiện đã xuất khẩu tới 21 quốc gia và vùng lãnh thổ, nhưng Trung Quốc vẫn chiếm khoảng 90% khối lượng xuất khẩu. Trong khi đó, tại thị trường này, Việt Nam phải cạnh tranh trực tiếp với Thái Lan, Malaysia và ngày càng nhiều nguồn cung mới như Philippines hay Campuchia.
Áp lực nguồn cung đã phần nào phản ánh vào giá thu mua trong nước. Trong tháng 7, sầu riêng Ri6 loại đẹp có giá bình quân khoảng 44.476 đồng/kg, thấp hơn tháng trước 1.286 đồng/kg. Giá Monthong ở mức khoảng 70.762 đồng/kg, giảm hơn 8.500 đồng/kg. Một số doanh nghiệp xuất khẩu cho biết giá thu mua một số loại sầu riêng đã thấp hơn trước khoảng 10.000-15.000 đồng/kg.
Trước nguy cơ này, cơ quan quản lý đang yêu cầu các địa phương kiểm soát chặt việc mở rộng diện tích, đặc biệt tại những khu vực không có điều kiện canh tác phù hợp. Thay vì tiếp tục chạy theo diện tích, ngành sầu riêng được định hướng chuyển trọng tâm sang nâng năng suất, chất lượng, kiểm soát vùng trồng và tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường.
Song song với đó, việc mở rộng thị trường và tăng tỷ trọng chế biến sâu cũng trở nên cấp thiết. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tiếp tục làm việc với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) về việc phê duyệt thêm mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và phòng kiểm nghiệm, trong đó một đoàn cấp cao của Bộ dự kiến làm việc tại Trung Quốc từ ngày 20-22/8.
Từ một loại cây có thời điểm mang lại lợi nhuận hơn 1 tỷ đồng/ha, sầu riêng đã kéo theo một chu kỳ mở rộng diện tích rất nhanh. Nhưng khi sản lượng tiến tới hàng triệu tấn mỗi năm, bài toán của ngành hàng này không còn đơn thuần là trồng được bao nhiêu, mà là thị trường có thể hấp thụ bao nhiêu và với mức giá nào. Nếu không kiểm soát tốt tốc độ gia tăng nguồn cung, chính sức hấp dẫn từng tạo nên “cơn sốt” sầu riêng có thể trở thành áp lực lên giá bán và thu nhập của người nông dân trong những vụ mùa tới.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
