Mặt tối phía sau những phiên livestream xả hàng cận date
Cùng với sự bùng nổ của thương mại điện tử và livestream bán hàng, một thị trường âm thầm nhưng đang phát triển rất nhanh cũng dần hình thành: thị trường hàng cận date. Từ thực phẩm, bánh kẹo nhập khẩu, sữa, mỹ phẩm cho tới thực phẩm chức năng, ngày càng nhiều sản phẩm sắp hết hạn được thu gom rồi bán lại trên Facebook, TikTok Shop và các hội nhóm chuyên “xả kho giá sốc”.
Trong giới buôn online, những người chuyên săn hàng “date ngắn” thậm chí đã trở thành một nghề. Họ theo dõi các đợt xả hàng cuối ngày tại siêu thị, tìm nguồn hàng tồn từ đại lý, kho phân phối hoặc các shop mỹ phẩm để gom lại với giá cực thấp. Có người chỉ chuyên bán bánh kẹo nhập khẩu, có người thu gom mỹ phẩm cận date, cũng có người đi săn thực phẩm chức năng tồn kho rồi phân phối lại qua livestream.
Chị N.N.A, một đầu mối kinh doanh hàng cận date tại Hà Nội cho biết nhiều sản phẩm có thể được bán tháo với giá giảm tới 70–80% chỉ để tránh bị tiêu hủy. Những thùng bánh nhập khẩu trị giá hơn một triệu đồng có thể được đẩy đi với giá vài trăm nghìn khi hạn sử dụng chỉ còn vài tuần. Mỹ phẩm Hàn Quốc, Nhật Bản từng nằm trong các trung tâm thương mại lớn, khi gần hết hạn cũng bị bán rẻ chỉ bằng một phần rất nhỏ giá gốc.
“Càng sát date càng lời. Có những lô hàng nếu ôm đúng lúc, bán hết trong vài ngày là lãi gấp mấy lần bán đồ bình thường”, chị NA nói.
Từ những đầu mối nhỏ lẻ, thị trường hàng cận date giờ đã hình thành cả một hệ sinh thái hoạt động khá chuyên nghiệp với kho chứa, cộng tác viên online, đội livestream, hệ thống giao hàng và mạng lưới bán lại phủ kín mạng xã hội. Nhiều hội nhóm chuyên “săn sale date ngắn” hiện có hàng chục nghìn thành viên. Các phiên livestream xả kho thường kéo dài nhiều giờ, liên tục xuất hiện những lời thúc giục như “đồ siêu thị xả kho”, “date còn ngắn nhưng dùng bình thường”, “không nhanh là hết”.
Sự phát triển của thị trường này diễn ra song song với tốc độ tăng trưởng rất mạnh của thương mại điện tử Việt Nam. Theo báo cáo thị trường thương mại điện tử năm 2025 của Metric, tổng doanh thu trên bốn sàn lớn gồm Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki đạt khoảng 429.700 tỷ đồng, tăng gần 35% so với năm trước. Trong đó, Shopee và TikTok Shop chiếm hơn 97% thị phần.
Đặc biệt, TikTok Shop đang trở thành nền tảng phát triển mạnh nhất của mô hình livestream bán hàng giá rẻ khi doanh thu tăng tới 93% trong năm 2025, tập trung chủ yếu ở các ngành hàng tiêu dùng nhanh và mỹ phẩm.
Chính tốc độ tăng trưởng quá nhanh ấy cũng tạo ra áp lực tồn kho rất lớn. Tại nhiều siêu thị, thực phẩm cận date thường được dán tem giảm giá sâu vào cuối ngày để đẩy hàng nhanh hơn. Tuy nhiên, với lượng hàng hóa khổng lồ luân chuyển mỗi ngày, không ít sản phẩm gần như không thể tiêu thụ hết trên kệ chính. Đây chính là “mảnh đất sống” của những người chuyên săn hàng cận date.
Theo nhiều người kinh doanh online, nguồn lợi nhuận lớn nhất nằm ở tâm lý ham rẻ của người tiêu dùng. Trong bối cảnh kinh tế khó khăn, không ít người sẵn sàng chấp nhận sản phẩm có hạn sử dụng ngắn nếu giá giảm sâu. Có người mua cả khay sữa, hàng chục gói snack hoặc vài thùng mì chỉ vì giá rẻ bằng một nửa ngoài siêu thị.
Chị Nguyễn Thu H., một nhân viên văn phòng tại Hà Nội cho biết bản thân từng “nghiện” săn hàng cận date trong các phiên livestream đêm. “Lúc đầu chỉ định mua thử vài hộp bánh vì thấy rẻ, sau thành quen. Có hôm tôi mua cả thùng mì, cả khay sữa chỉ vì cảm giác tiếc nếu không chốt. Nhiều thứ mua xong ăn không hết nhưng nhìn giá giảm mạnh là rất khó cưỡng lại,” chị nói.
Trong khi đó, anh Trần Văn M., từng làm việc tại một kho phân phối hàng tiêu dùng ở miền Bắc cho biết lượng hàng bị đẩy đi theo dạng “xả cận date” thực tế lớn hơn nhiều người tưởng. “Có những lô hàng chỉ còn hạn một hai tháng là đại lý bắt đầu xả rất mạnh vì càng để càng lỗ. Nhiều đầu mối chuyên đi gom hàng kiểu này rồi bán lại qua TikTok, Facebook. Có hôm hàng vừa đăng livestream vài tiếng là hết sạch,” anh M. chia sẻ.
Các chuyên gia thương mại điện tử cho biết livestream và video ngắn hiện chiếm hơn 20% tổng giá trị giao dịch thương mại điện tử tại Đông Nam Á. Riêng ngành hàng tiêu dùng nhanh trên thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 tăng trưởng khoảng 38%, còn mỹ phẩm và chăm sóc cá nhân tiếp tục nằm trong nhóm ngành tăng mạnh nhất trên TikTok Shop. Điều này cũng đồng nghĩa với việc những mặt hàng “date ngắn”, hàng tồn kho và hàng cần xả nhanh ngày càng có nhiều không gian để tiêu thụ trên môi trường số.
Nhiều người tiêu dùng hiện xem việc săn hàng cận date như một cách tiết kiệm chi phí sinh hoạt. Các bà nội trợ chia sẻ kinh nghiệm canh livestream giảm giá, sinh viên gom thực phẩm tồn kho để giảm chi tiêu, nhân viên văn phòng mua mỹ phẩm cận date vì cho rằng “dùng vài tháng là hết”.
Một phụ nữ tại Hà Nội cho biết chị thường săn sữa và đồ ăn vặt cận date vì không đủ khả năng mua hàng giá cao cho con. “Miễn chưa hết hạn là dùng được,” chị nói.
Nghịch lý là trong khi nhiều người săn hàng cận date để tiết kiệm, Việt Nam lại thuộc nhóm lãng phí thực phẩm cao trong khu vực. Mỗi năm, hơn 8 triệu tấn thực phẩm còn sử dụng được bị bỏ đi, thiệt hại khoảng 3,9 tỷ USD. Khoảng cách giữa lượng hàng tồn khổng lồ và nhu cầu mua giá rẻ đã tạo ra thị trường hàng cận date phát triển mạnh trên mạng xã hội, phía sau những phiên livestream “sale sốc” là một ngành kinh doanh ngày càng phình to.
Khi “date ngắn” biến thành “date mới”
Nếu chỉ là bán hàng gần hết hạn, thị trường này có lẽ chưa đáng sợ đến vậy. Điều khiến nhiều người lo ngại là tình trạng “tẩy date” phía sau các phiên livestream xả kho giá rẻ. Nhiều sản phẩm bị xóa hạn sử dụng bằng hóa chất, in lại date mới rồi dán tem chồng lên.
Máy in hạn sử dụng cầm tay được bán công khai khiến việc “phù phép” hàng hết hạn trở nên dễ dàng. Không ít mỹ phẩm, thực phẩm chức năng cận hoặc quá hạn sau khi thay tem lại biến thành hàng “mới tinh” để bán online. Tháng 7/2024, lực lượng quản lý thị trường Hà Nội từng phát hiện hơn 50.000 sản phẩm mỹ phẩm hết hạn bị tẩy xóa, in lại hạn sử dụng để chuẩn bị tung ra thị trường.
Theo các chuyên gia an toàn thực phẩm, hàng cận date không đồng nghĩa với hàng độc hại. Nhiều sản phẩm vẫn có thể sử dụng bình thường nếu được bảo quản đúng điều kiện. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ người mua gần như không biết món hàng mình nhận đã trải qua quá trình lưu kho và vận chuyển như thế nào.
PGS.TS Trần Đáng, nguyên Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cảnh báo nhiều sản phẩm dù chưa hết hạn nhưng nếu bảo quản sai nhiệt độ, phơi nắng hoặc lưu kho quá lâu vẫn có thể biến đổi thành phần, gây ảnh hưởng sức khỏe người dùng. Theo ông, các mặt hàng như sữa, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm hay đồ đông lạnh đặc biệt nhạy cảm với điều kiện bảo quản.
“Người tiêu dùng gần như không thể biết sản phẩm đã trải qua điều kiện lưu kho như thế nào. Hộp sữa phơi nắng, mỹ phẩm bảo quản sai nhiệt độ hay thực phẩm để quá lâu đều có thể biến chất trước cả khi hết hạn sử dụng,” ông nói.
Trong khi đó, GS. Lê Danh Tuyên, nguyên Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho rằng hàng cận date không mặc nhiên là hàng độc hại. Ở nhiều quốc gia, nhà sản xuất thường đặt mốc “best before” sớm hơn thời điểm sản phẩm thực sự hư hỏng nhằm đảm bảo chất lượng tốt nhất cho người dùng. Tuy nhiên, vị chuyên gia này nhấn mạnh người tiêu dùng cần đặc biệt cảnh giác với các sản phẩm bị tẩy xóa nhãn mác, thay đổi hạn sử dụng hoặc không rõ điều kiện bảo quản.
Nhưng giữa thế giới của những phiên livestream giá rẻ, các cảnh báo ấy thường nhanh chóng bị nhấn chìm bởi những lời thúc giục liên tục vang lên trên màn hình điện thoại: “Sale mạnh chưa từng có”, “Rẻ hơn siêu thị 70%”, “Chốt nhanh kẻo hết”.
Nghịch lý của thị trường này nằm ở chỗ càng khó khăn kinh tế, hàng cận date lại càng dễ bán. Người có điều kiện thường chọn sản phẩm mới nhất, hạn dài nhất. Trong khi đó, nhiều người thu nhập thấp buộc phải cân đo từng nghìn đồng và chấp nhận những món hàng nằm sát ranh giới bị loại bỏ khỏi kệ hàng chính thức. Không ít người biết rõ rủi ro nhưng vẫn mua vì không còn lựa chọn nào khác.
Một nữ công nhân tại Bắc Ninh cho biết chị thường săn đồ ăn giảm giá sau 10 giờ tối để tiết kiệm tiền nuôi con. Có hôm chị mua cả túi bánh nhập khẩu cận date chỉ bằng giá một cốc trà sữa. “Biết là không tốt bằng hàng mới nhưng rẻ quá,” chị nói.
Chính tâm lý “tiếc tiền” ấy đang biến thị trường hàng tồn thành một ngành kinh doanh cực kỳ màu mỡ. Từ vài nhóm xả kho nhỏ lẻ, giờ đây hàng cận date đã hình thành cả một chuỗi vận hành hoàn chỉnh với đầu mối thu gom, kho chứa, livestream, cộng tác viên, hệ thống giao hàng và mạng lưới bán lại phủ kín mạng xã hội.
Theo các chuyên gia thương mại điện tử, livestream và mạng xã hội đang trở thành “chất xúc tác” khiến thị trường hàng cận date phát triển mạnh hơn trước. Việc mở shop online quá dễ, chi phí thấp, trong khi việc kiểm soát nguồn gốc hàng hóa lại rất khó khăn khiến nhiều sản phẩm sau khi được “làm mới” tiếp tục quay trở lại thị trường dưới vỏ bọc hàng thanh lý, hàng xả kho hoặc hàng giảm giá cuối mùa.
Mỗi ngày, hàng nghìn sản phẩm sắp bước tới cuối vòng đời vẫn tiếp tục được mua bán với tốc độ chóng mặt. Trong ánh đèn điện thoại của những phiên livestream đêm khuya, các món hàng ấy vẫn hiện lên như những “món hời” hấp dẫn, đủ sức khiến người ta chốt đơn chỉ sau vài giây đắn đo.
Và phía sau nút “mua ngay” tưởng như vô hại ấy là một câu hỏi ngày càng đáng suy nghĩ: khi xã hội bị ám ảnh bởi giá rẻ và những cú săn sale, liệu người tiêu dùng đang thực sự tiết kiệm… hay chỉ đang mua phần cuối cùng của những sản phẩm bị thị trường đào thải?
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
