Nghi lễ của ký ức và trật tự gia đình
Trong đời sống truyền thống, mâm cỗ Tết chưa bao giờ chỉ mang ý nghĩa ẩm thực. Nó là một chỉnh thể được tổ chức có trật tự, nơi mỗi món ăn hiện diện không chỉ vì giá trị vật chất, mà vì ý nghĩa biểu tượng. Bánh chưng đặt ở vị trí trung tâm không đơn thuần là món ăn, mà là dấu tích của một hệ thống ký ức gắn với truyền thuyết từ thời Hùng Vương, nơi con người hình dung về mối quan hệ giữa trời, đất và sự tồn tại của mình trong vũ trụ. Bên cạnh đó là xôi gấc với sắc đỏ tượng trưng cho khởi đầu tốt lành, bát canh măng thanh nhẹ cân bằng với vị đậm của giò lụa, vị béo của thịt đông. Tất cả tạo nên một bố cục hài hòa, phản ánh quan niệm cân bằng vốn là nền tảng của tư duy văn hóa Á Đông.
Nhưng giá trị cốt lõi của mâm cỗ không nằm ở sự hài hòa thẩm mỹ, mà nằm ở bản chất nghi lễ. Trong truyền thống chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng “Lễ” của Khổng Tử, nghi lễ là phương thức để con người duy trì trật tự đạo đức và xã hội. Việc chuẩn bị và dâng mâm cỗ lên bàn thờ ngày Tết không phải là hành động mang tính hình thức, mà là một tuyên bố văn hóa: con người ý thức về nguồn cội và về vị trí của mình trong dòng chảy tiếp nối giữa các thế hệ.
Chính trong quá trình chuẩn bị, ý nghĩa văn hóa của mâm cỗ được thể hiện rõ nhất. Người mẹ lựa chọn nguyên liệu, người cha lau dọn bàn thờ, con cháu phụ giúp sắp xếp. Những hành động tưởng chừng giản dị ấy thực chất là một quá trình giáo dục thầm lặng. Trẻ nhỏ học về sự kính trọng không phải từ lời giảng, mà từ việc quan sát và tham gia. Lòng biết ơn, ý thức về gia đình và sự tôn trọng trật tự không được truyền đạt bằng lý thuyết, mà được truyền qua hành vi.
Vì thế, mâm cỗ Tết trở thành một thiết chế văn hóa thu nhỏ của gia đình Việt. Nó không chỉ phục vụ nhu cầu vật chất, mà duy trì cấu trúc tinh thần. Nó lưu giữ ký ức, tái hiện truyền thống và giúp mỗi thành viên nhận thức rằng họ không tồn tại biệt lập, mà thuộc về một dòng chảy liên tục.
Trong ý nghĩa sâu xa, mâm cỗ chính là điểm gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại. Khi mâm cỗ được đặt lên bàn thờ, đó không chỉ là sự hiện diện của thức ăn, mà là sự hiện diện của ký ức, của truyền thống và của ý thức tiếp nối.
Giữ tinh thần truyền thống trong đời sống hiện đại
Cùng với sự chuyển động của xã hội, hình thức của mâm cỗ Tết đã có nhiều thay đổi. Nhịp sống đô thị, áp lực công việc và sự thu hẹp của cấu trúc gia đình khiến việc chuẩn bị mâm cỗ theo cách truyền thống trở nên khó khăn hơn. Những đại gia đình nhiều thế hệ quây quần quanh gian bếp dần trở nên hiếm hoi. Thay vào đó là những gia đình nhỏ, nơi thời gian và không gian đều bị giới hạn.
Sự phát triển của các dịch vụ hiện đại khiến việc chuẩn bị mâm cỗ trở nên thuận tiện hơn bao giờ hết. Một mâm cỗ hoàn chỉnh có thể được đặt sẵn mà không cần trải qua quá trình chuẩn bị công phu. Điều này phản ánh sự thích nghi của đời sống với điều kiện mới. Tuy nhiên, sự thuận tiện ấy cũng làm suy giảm một phần vai trò của nghi lễ. Khi quá trình chuẩn bị bị rút gọn, trải nghiệm văn hóa cũng bị thu hẹp.
Điều cần được nhận thức rõ là truyền thống không tồn tại ở hình thức cố định, mà tồn tại ở tinh thần. Một mâm cỗ giản dị vẫn có thể giữ trọn ý nghĩa nếu được chuẩn bị với sự trân trọng. Ngược lại, một mâm cỗ đầy đủ nhưng thiếu sự thành kính có thể trở thành một hình thức rỗng. Giá trị của mâm cỗ không nằm ở số lượng món ăn, mà nằm ở ý thức văn hóa mà con người đặt vào đó.
Trong bối cảnh hiện đại, khi đời sống cá nhân ngày càng trở nên độc lập, những nghi lễ như mâm cỗ Tết càng trở nên quan trọng. Chúng giúp duy trì sự liên tục của ký ức và căn tính gia đình. Chúng giúp con người không đánh mất ý thức về nguồn cội trong dòng chảy của đời sống hiện đại.
Mâm cỗ vì thế không chỉ là một phần của truyền thống, mà là một cơ chế duy trì truyền thống. Nó giúp tái xác lập mối liên kết giữa các thế hệ. Nó nhắc con người nhớ rằng sự tồn tại của mỗi cá nhân là kết quả của một quá trình tiếp nối lâu dài.
Giữ gìn mâm cỗ Tết không phải là giữ một danh sách món ăn bất biến. Đó là giữ một thái độ sống. Thái độ biết ơn quá khứ, tôn trọng gia đình và ý thức về sự tiếp nối. Khi con người còn chuẩn bị mâm cỗ với lòng thành, truyền thống vẫn còn hiện diện.
Trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, những nghi lễ như mâm cỗ Tết đóng vai trò như điểm tựa tinh thần. Chúng giúp con người duy trì sự ổn định nội tâm và ý thức về căn tính của mình. Khoảnh khắc cả gia đình cùng hiện diện trước mâm cỗ và bàn thờ là khoảnh khắc con người tạm dừng lại, nhìn lại và tái khẳng định những giá trị nền tảng.
Mâm cỗ Tết, vì thế, không chỉ là ký ức của quá khứ. Nó là một cấu trúc văn hóa vẫn đang tiếp tục tồn tại. Khi lòng thành còn hiện diện trong từng hành vi chuẩn bị, khi nghi lễ vẫn được thực hành với ý thức về sự tri ân và tiếp nối, mâm cỗ Tết vẫn sẽ tiếp tục là sợi dây nối liền gia đình Việt với chính cội nguồn của mình.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
