Dòng tiền đổi hướng, sức mua chững lại
Dòng tiền đang có dấu hiệu đổi hướng khi mặt bằng lãi suất tăng nhanh, kéo theo xu hướng tích lũy quay trở lại. Khi gửi tiết kiệm mang lại mức sinh lời phổ biến từ 7,5% đến 8,5% mỗi năm, thậm chí cao hơn nếu cộng thêm ưu đãi, việc “giữ tiền” bắt đầu trở thành một lựa chọn có lý về mặt kinh tế. Trong bối cảnh đó, một phần dòng tiền nhàn rỗi đã rời khỏi tiêu dùng để quay về hệ thống ngân hàng, tạo ra một sự dịch chuyển âm thầm nhưng có tác động lan tỏa.
Sự thay đổi này không diễn ra theo kiểu đột biến, nhưng đủ để làm biến dạng cấu trúc của thị trường bán lẻ. Số liệu 2 tháng đầu năm 2026 cho thấy tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng vẫn đạt khoảng 1.236,6 nghìn tỷ đồng, tăng 7,9% so với cùng kỳ. Riêng tháng 1/2026, con số này đạt 632,4 nghìn tỷ đồng, tăng 9,3%. Nhìn ở bề mặt, đây vẫn là những con số tích cực, thậm chí cho thấy sức tiêu dùng chưa hề suy yếu.
Tuy nhiên, khi bóc tách sâu hơn, bức tranh lại mang một màu sắc khác. Nếu loại trừ yếu tố giá, mức tăng trưởng thực chỉ còn dao động khoảng 4,5% đến 6,3%. Khoảng chênh đáng kể giữa tăng trưởng danh nghĩa và tăng trưởng thực chính là tín hiệu cho thấy động lực tiêu dùng đang suy yếu từ bên trong. Nói cách khác, người dân vẫn chi tiêu, nhưng chi tiêu ít hơn về mặt khối lượng, và phần tăng trưởng còn lại chủ yếu đến từ yếu tố giá cả.
Đây là một biểu hiện điển hình của sự thay đổi hành vi trong môi trường lãi suất cao. Khi chi phí cơ hội của việc tiêu tiền tăng lên, người tiêu dùng có xu hướng trì hoãn các quyết định mua sắm không cấp thiết. Một khoản tiền nếu không chi tiêu có thể mang lại lợi tức rõ ràng trong ngân hàng, trong khi nếu chi ra, giá trị sử dụng lại mang tính ngắn hạn. Chính sự so sánh này khiến tiêu dùng mang tính “cân đo” nhiều hơn, thay vì bộc phát như giai đoạn lãi suất thấp.
Hệ quả là cấu trúc chi tiêu bị tái định hình. Nhóm hàng thiết yếu vẫn giữ được nhịp tăng trưởng, thậm chí ổn định hơn do nhu cầu không thể trì hoãn. Ngược lại, các ngành hàng phụ thuộc vào cảm hứng tiêu dùng như thời trang, điện tử, nội thất hay sản phẩm cao cấp bắt đầu chịu áp lực rõ rệt. Người tiêu dùng không biến mất, nhưng họ trở nên “khó tính” hơn, và mỗi quyết định chi tiêu đều mang tính cân nhắc.
Bức tranh bán lẻ vì thế xuất hiện một nghịch lý: tăng trưởng vẫn duy trì, nhưng chất lượng tăng trưởng suy giảm. Doanh thu có thể tiếp tục đi lên nhờ yếu tố giá và mở rộng quy mô, nhưng hiệu quả trên từng điểm bán, từng giỏ hàng và từng khách hàng lại không còn như trước. Đây là dấu hiệu cho thấy thị trường đang bước vào giai đoạn tăng trưởng “mỏng”, nơi con số đẹp chưa chắc phản ánh sức khỏe thực.
Ở góc độ vĩ mô, sự dịch chuyển dòng tiền này mang tính chu kỳ nhưng đang bị khuếch đại bởi nhiều yếu tố đồng thời. Lãi suất tăng, áp lực chi phí sinh hoạt, tâm lý phòng thủ của người tiêu dùng và kỳ vọng kinh tế chưa thực sự ổn định đang cùng lúc tác động lên hành vi chi tiêu. Khi các yếu tố này cộng hưởng, tiêu dùng không sụt giảm đột ngột nhưng bị “hãm tốc” một cách rõ rệt.
Điều đáng chú ý là quá trình này không chỉ ảnh hưởng đến phía cầu mà còn tạo ra áp lực ngược trở lại đối với doanh nghiệp bán lẻ. Khi tốc độ quay vòng tiền chậm lại, doanh nghiệp buộc phải tăng khuyến mãi, giảm giá để kích cầu, từ đó làm mỏng biên lợi nhuận. Trong khi đó, chi phí vốn lại có xu hướng tăng theo mặt bằng lãi suất, tạo ra thế kẹp giữa hai đầu: cầu yếu và chi phí cao.
Về bản chất, đây là một sự tái phân bổ dòng tiền trong nền kinh tế. Khi lãi suất tăng, tiền có xu hướng chảy vào hệ thống tài chính thay vì lưu thông qua tiêu dùng. Điều này giúp củng cố thanh khoản ngân hàng, nhưng đồng thời làm giảm tốc độ lan tỏa của dòng tiền trong khu vực bán lẻ. Và khi vòng quay tiền chậm lại, toàn bộ chuỗi giá trị tiêu dùng cũng bị ảnh hưởng theo.
Trong bối cảnh đó, thị trường bán lẻ không hẳn suy yếu, nhưng đang chuyển trạng thái. Từ một giai đoạn tăng trưởng dựa vào mở rộng và chi tiêu mạnh tay, thị trường đang bước sang giai đoạn đòi hỏi hiệu quả, chọn lọc và khả năng thích ứng cao hơn. Nói cách khác, người mua vẫn ở đó, nhưng ví tiền của họ không còn “mở” như trước.
Doanh nghiệp mắc kẹt giữa chi phí và cầu yếu
Không chỉ phía cầu bị bào mòn, các doanh nghiệp bán lẻ đang rơi vào một thế kẹt mang tính cấu trúc khi cùng lúc phải đối mặt với chi phí vốn tăng và sức mua suy yếu. Khi mặt bằng lãi suất đi lên, chi phí tài chính không còn là yếu tố thứ cấp mà trở thành áp lực trực tiếp lên hoạt động kinh doanh, buộc doanh nghiệp phải dè dặt hơn trong việc mở rộng hệ thống, nhập hàng hay đầu tư công nghệ.
Theo phân tích mới nhất của MBS Research, cầu tiêu dùng vẫn đang ở mức thấp trong khi lãi suất có xu hướng tăng trở lại, đồng thời giá các mặt hàng thiết yếu tiếp tục leo thang. Sự cộng hưởng này khiến sức mua bị bào mòn rõ rệt, đặc biệt ở nhóm hàng không thiết yếu, vốn là khu vực tạo biên lợi nhuận chính của nhiều doanh nghiệp bán lẻ. Điều này lý giải vì sao nhiều chuỗi bán lẻ vẫn duy trì được lưu lượng khách, nhưng giá trị mỗi đơn hàng và tần suất mua sắm lại có xu hướng giảm.
Ở chiều ngược lại, áp lực chi phí vốn ngày càng hiện hữu. Báo cáo của VIS Rating cho thấy mặt bằng lãi suất cao hơn đang trực tiếp làm gia tăng chi phí tài chính, trong khi nhiều doanh nghiệp vẫn phải dựa vào vốn vay để duy trì hoạt động và mở rộng. Khi chi phí đầu vào tăng nhưng đầu ra không thể tăng tương ứng, biên lợi nhuận bị co hẹp không chỉ là xu hướng ngắn hạn mà đang dần trở thành trạng thái “bình thường mới”.
Thế kẹt của doanh nghiệp nằm ở chỗ không còn nhiều dư địa để điều chỉnh. Nếu tăng giá, nguy cơ mất khách là rất lớn trong bối cảnh sức mua yếu. Nếu giữ giá, lợi nhuận bị bào mòn bởi chi phí. Nếu giảm giá để kích cầu, doanh nghiệp lại tự đẩy mình vào vòng xoáy cạnh tranh khốc liệt hơn, nơi lợi nhuận ngày càng mỏng đi. Đây là một thế cân bằng khó, khi mọi lựa chọn đều phải đánh đổi.
Sâu xa hơn, vấn đề không chỉ nằm ở chi phí hay sức mua riêng lẻ, mà là sự lệch pha giữa hai yếu tố này. Trong một thị trường bình thường, chi phí tăng có thể được hấp thụ bởi cầu mạnh. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, cầu yếu lại đi cùng chi phí cao, khiến doanh nghiệp mất đi “đệm an toàn” để điều chỉnh. Chính sự lệch pha này khiến áp lực không còn mang tính chu kỳ đơn thuần mà chuyển sang dạng rủi ro tích lũy.
Hệ quả là doanh nghiệp buộc phải thay đổi chiến lược vận hành. Tốc độ mở rộng chuỗi chậm lại, tồn kho được kiểm soát chặt hơn, danh mục sản phẩm được tinh giản theo hướng tập trung vào nhóm có khả năng quay vòng nhanh. Đồng thời, các chương trình khuyến mãi được sử dụng như một công cụ duy trì dòng tiền thay vì chỉ để tăng trưởng doanh số. Tuy nhiên, như nhiều chuyên gia cảnh báo, việc phụ thuộc quá nhiều vào giảm giá chỉ giúp giải quyết bài toán ngắn hạn, trong khi về dài hạn có thể làm suy yếu năng lực sinh lời.
Đáng chú ý, theo MBS, giai đoạn 2026–2027 có thể trở thành thời kỳ sàng lọc mạnh của ngành bán lẻ. Khi chi phí vốn tiếp tục neo ở mức cao và sức mua chưa phục hồi rõ rệt, những doanh nghiệp phụ thuộc vào đòn bẩy tài chính sẽ chịu áp lực lớn nhất. Ngược lại, các doanh nghiệp có nền tảng tài chính vững, khả năng kiểm soát chi phí tốt và mô hình kinh doanh linh hoạt sẽ có cơ hội vượt lên, thậm chí tái cấu trúc thị phần.
Ở góc độ rộng hơn, đây là biểu hiện của một quá trình tái phân bổ dòng tiền trong nền kinh tế. Lãi suất cao kéo tiền về hệ thống ngân hàng, làm chậm lại vòng quay tiêu dùng và gián tiếp siết dòng tiền của khu vực bán lẻ. Khi dòng tiền lưu thông chậm lại, toàn bộ chuỗi giá trị tiêu dùng, từ sản xuất đến phân phối, đều bị ảnh hưởng.
Lãi suất cao, vì thế, không chỉ là biến số tài chính, mà đang trở thành yếu tố định hình lại hành vi tiêu dùng và cấu trúc thị trường. Với doanh nghiệp bán lẻ, đây không còn là bài toán thích ứng ngắn hạn, mà là phép thử dài hạn về sức bền tài chính, năng lực quản trị và khả năng tồn tại trong một môi trường mà tăng trưởng không còn dễ dàng như trước.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
