Cuộc chơi mới đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi
Hàng loạt luật, nghị định và chính sách mới có hiệu lực từ năm 2026 đang tạo nên một trong những đợt cải cách pháp lý mạnh mẽ nhất trong nhiều năm qua. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu cạnh tranh bằng vốn, thị trường và công nghệ thì nay năng lực tuân thủ pháp luật đang trở thành yếu tố quyết định khả năng tồn tại và phát triển bền vững.
Bối cảnh này diễn ra trong lúc khu vực doanh nghiệp vẫn đang đối mặt không ít khó khăn. Theo số liệu của cơ quan thống kê, 6 tháng đầu năm 2026 cả nước có khoảng 152.700 doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động, trong khi gần 127.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, cho thấy sức chống chịu của cộng đồng doanh nghiệp vẫn chịu nhiều áp lực.
Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, rủi ro lớn nhất hiện nay không nằm ở việc pháp luật thay đổi quá nhanh mà ở việc doanh nghiệp chậm thích ứng với những thay đổi đó.
"Trong bối cảnh môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp, doanh nghiệp không thể phát triển chỉ bằng kinh nghiệm hay khả năng nắm bắt thị trường. Năng lực quản trị pháp lý sẽ trở thành một lợi thế cạnh tranh mới, quyết định sự phát triển bền vững của doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới", ông Tuấn nhận định.
Điểm nổi bật của môi trường pháp lý năm 2026 là sự chuyển dịch mạnh từ cơ chế "tiền kiểm" sang "hậu kiểm". Theo phương án cải cách được Chính phủ triển khai, 60 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện được đề xuất cắt giảm, 1.723 điều kiện kinh doanh được bãi bỏ, 680 thủ tục hành chính được xóa bỏ và 521 thủ tục được đơn giản hóa, qua đó ước tính giúp xã hội tiết kiệm hơn 23.000 tỷ đồng chi phí tuân thủ mỗi năm. Đây được xem là một trong những đợt cải cách thủ tục hành chính có quy mô lớn nhất từ trước đến nay.
Tuy nhiên, theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, sự thông thoáng về thủ tục không đồng nghĩa với việc trách nhiệm pháp lý được nới lỏng. "Doanh nghiệp sẽ phải tự chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của hồ sơ, chất lượng sản phẩm, tiêu chuẩn kỹ thuật, nghĩa vụ thuế, lao động và môi trường. Không còn tâm lý 'đã được cấp phép là an toàn' như trước đây", ông phân tích.
Xu hướng này cũng phù hợp với quá trình chuyển đổi số trong quản lý nhà nước. Hiện nay, hóa đơn điện tử, dữ liệu thuế, đăng ký doanh nghiệp và nhiều cơ sở dữ liệu chuyên ngành đang được liên thông, giúp cơ quan quản lý tăng cường giám sát bằng dữ liệu thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thủ tục cấp phép ban đầu.
Ở góc độ doanh nghiệp, áp lực tuân thủ còn đến từ chi phí lao động. Theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP, từ ngày 1/1/2026, lương tối thiểu vùng tăng từ 250.000-350.000 đồng/tháng, tương đương mức tăng bình quân khoảng 7,2%, kéo theo chi phí bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, kinh phí công đoàn và nhiều khoản chi liên quan.
Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, bài toán nhân sự không còn đơn thuần là tăng lương mà là yêu cầu tái cấu trúc toàn diện hệ thống quản trị lao động.
"Doanh nghiệp cần rà soát lại hợp đồng lao động, thang bảng lương, chính sách bảo hiểm và kế hoạch sử dụng lao động, đồng thời tận dụng các chính sách hỗ trợ đào tạo để nâng cao năng suất thay vì chỉ gia tăng chi phí. Trong giai đoạn hiện nay, quản trị pháp lý và quản trị nhân sự phải được xem là hai trụ cột song hành của năng lực cạnh tranh doanh nghiệp", ông Tuấn nhấn mạnh.
Với hàng loạt thay đổi đang diễn ra, có thể thấy cuộc cải cách năm 2026 không chỉ dừng ở việc cắt giảm thủ tục mà đang chuyển mạnh sang mô hình quản lý dựa trên trách nhiệm và dữ liệu. Điều đó đồng nghĩa, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp sẽ không còn nằm ở khả năng "xin được giấy phép nhanh hơn", mà ở năng lực xây dựng hệ thống quản trị minh bạch, tuân thủ và chủ động thích ứng với một môi trường pháp lý ngày càng hiện đại.
Tuân thủ pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh
Song song với cải cách thủ tục hành chính là xu hướng quản lý bằng dữ liệu số và minh bạch hóa hoạt động doanh nghiệp. Những thay đổi về thuế, hóa đơn điện tử, xác thực tài khoản, quản lý giao dịch tài chính và kết nối cơ sở dữ liệu giữa các cơ quan quản lý đang từng bước hình thành một phương thức giám sát mới, trong đó mọi giao dịch đều để lại dấu vết và có thể được đối chiếu, kiểm tra theo thời gian thực. Điều này đồng nghĩa với việc những hành vi kê khai không trung thực, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp hay quản lý dòng tiền thiếu chứng từ sẽ đối mặt với rủi ro pháp lý lớn hơn nhiều so với trước đây.
Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, nhiều doanh nghiệp thời gian qua đã bị truy thu thuế, xử phạt hành chính, thậm chí xử lý hình sự không hoàn toàn do cố ý vi phạm mà xuất phát từ những lỗ hổng trong hệ thống quản trị nội bộ, quy trình kế toán và kiểm soát tài chính.
“Minh bạch dòng tiền không còn là một lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc trong kỷ nguyên số. Doanh nghiệp cần chủ động rà soát hệ thống kế toán, hóa đơn, chứng từ và cập nhật kịp thời các chính sách mới để hạn chế rủi ro pháp lý”, ông Tuấn nhấn mạnh.
Thực tế, xu hướng này không chỉ xuất phát từ yêu cầu của cơ quan quản lý mà còn đến từ chính thị trường. Trong Báo cáo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) và nhiều diễn đàn về cải cách môi trường kinh doanh, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhiều lần khẳng định minh bạch và tuân thủ pháp luật đang trở thành yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng niềm tin với đối tác.
Chủ tịch VCCI Phạm Tấn Công từng nhận định rằng trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, chất lượng quản trị doanh nghiệp sẽ quyết định khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, bởi các đối tác quốc tế ngày càng coi trọng tính minh bạch và khả năng tuân thủ hơn là chỉ quan tâm đến giá thành hay quy mô sản xuất.
Quan điểm này cũng tương đồng với đánh giá của nhiều tổ chức tư vấn quốc tế. Báo cáo về xu hướng quản trị doanh nghiệp của PwC và Deloitte cho thấy các nhà đầu tư đang ngày càng ưu tiên những doanh nghiệp có hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả, quản trị rủi ro tốt và tuân thủ đầy đủ các quy định về thuế, lao động, môi trường và bảo vệ dữ liệu.
Một doanh nghiệp có nền tảng quản trị minh bạch thường được đánh giá có mức độ rủi ro thấp hơn, từ đó có khả năng tiếp cận vốn với chi phí hợp lý hơn và dễ dàng tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam, điều này đặc biệt có ý nghĩa khi xu hướng phát triển bền vững và tiêu chuẩn ESG đang dần trở thành điều kiện bắt buộc đối với nhiều thị trường xuất khẩu lớn. Không ít doanh nghiệp cho biết ngoài tiêu chuẩn về chất lượng sản phẩm, các đối tác quốc tế hiện yêu cầu cung cấp thêm hồ sơ về quản trị doanh nghiệp, tuân thủ pháp luật lao động, trách nhiệm môi trường và tính minh bạch trong chuỗi cung ứng trước khi ký kết hợp đồng.
Ở chiều ngược lại, chính sách hỗ trợ của Nhà nước cũng đang được thiết kế theo hướng khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ. Dự thảo nghị định gia hạn thời hạn nộp thuế GTGT, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân và tiền thuê đất năm 2026 với quy mô dự kiến khoảng 125.000 tỷ đồng được đánh giá là nguồn hỗ trợ quan trọng đối với cộng đồng doanh nghiệp trong bối cảnh áp lực chi phí vẫn ở mức cao.
Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, đây không phải là chính sách miễn, giảm thuế mà thực chất là một khoản “tín dụng không lãi suất” giúp doanh nghiệp cải thiện thanh khoản và tối ưu vốn lưu động trong ngắn hạn. Tuy nhiên, cơ hội này chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp có hệ thống kế toán, hóa đơn, chứng từ và hồ sơ pháp lý đầy đủ, đáp ứng đúng các điều kiện theo quy định.
Năm 2026 cũng đánh dấu sự xuất hiện của nhiều quy định mới liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển giao công nghệ, trách nhiệm tái chế bắt buộc (EPR), quản lý chất lượng công trình xây dựng và nhiều lĩnh vực chuyên ngành khác. Điểm chung của các chính sách này là giảm dần rào cản gia nhập thị trường nhưng đồng thời nâng cao trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp sau khi tham gia thị trường.
Trong khi đó, nhiều nghị định hướng dẫn vẫn đang được các bộ, ngành tiếp tục hoàn thiện, đặt doanh nghiệp trước yêu cầu phải chủ động cập nhật thay vì chờ đợi quy định chi tiết. Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế quản trị tuân thủ ngay từ bên trong, thường xuyên rà soát hợp đồng, quy trình nhân sự, hệ thống kế toán, chính sách thuế và quản trị dữ liệu để kịp thời phát hiện và xử lý các rủi ro phát sinh.
“Rủi ro lớn nhất không phải là pháp luật thay đổi mà là doanh nghiệp không kịp thay đổi cùng pháp luật. Trong giai đoạn hiện nay, năng lực quản trị pháp lý sẽ trở thành một phần của năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp chuẩn bị càng sớm thì càng có nhiều cơ hội biến thách thức thành lợi thế phát triển”, ông Tuấn khuyến nghị.
Có thể thấy, khi môi trường kinh doanh ngày càng minh bạch và số hóa, tuân thủ pháp luật không còn được nhìn nhận là một khoản chi phí phát sinh mà đang trở thành tài sản vô hình của doanh nghiệp.
Một hệ thống quản trị bài bản không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, nâng cao uy tín với đối tác và nhà đầu tư mà còn mở ra cơ hội tiếp cận nguồn vốn, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững trong giai đoạn cạnh tranh mới của nền kinh tế.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
