Thị trường giáo dục trực tuyến phát triển nhanh chóng
Sự phát triển nhanh chóng của thị trường giáo dục trực tuyến (EdTech) tại Việt Nam trong những năm gần đây, đặc biệt sau đại dịch COVID-19, đã mở rộng đáng kể cơ hội tiếp cận giáo dục cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, đi cùng với sự mở rộng về quy mô và đa dạng hóa chủ thể cung cấp dịch vụ là sự gia tăng các rủi ro pháp lý, đặt ra những thách thức đáng kể đối với việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực này.
Thực tiễn cho thấy, quan hệ giữa người học và bên cung cấp dịch vụ giáo dục trực tuyến chủ yếu được xác lập dưới hình thức hợp đồng điện tử. Các hợp đồng này phần lớn mang bản chất của hợp đồng theo mẫu hoặc được thiết lập thông qua điều kiện giao dịch chung do bên cung cấp dịch vụ soạn sẵn và công bố trên nền tảng trực tuyến.
Trong quá trình giao kết, người học thường chỉ có quyền lựa chọn chấp nhận hoặc không chấp nhận toàn bộ nội dung điều khoản mà hầu như không có khả năng thương lượng, sửa đổi, từ đó làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các điều khoản bất lợi đối với người tiêu dùng.
Một trong những biểu hiện rõ nét của thực trạng này là tình trạng xâm phạm quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác của người tiêu dùng. Nhiều tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ đã sử dụng các hình thức quảng cáo mang tính cam kết hoặc gây nhầm lẫn về chất lượng khóa học, trình độ giảng viên, cũng như kết quả đầu ra.
Khi các thông tin này không được thực hiện đúng trên thực tế, người tiêu dùng không chỉ chịu thiệt hại về tài chính mà còn mất cơ hội học tập và thời gian. Điều này cho thấy cơ chế kiểm soát nội dung quảng cáo và trách nhiệm cung cấp thông tin trong lĩnh vực EdTech hiện vẫn còn nhiều khoảng trống.
Bên cạnh đó, quyền lợi của người tiêu dùng cũng chưa được bảo đảm một cách hiệu quả, thể hiện rõ qua các tranh chấp liên quan đến chính sách hoàn tiền và thực hiện hợp đồng dịch vụ. Nhiều đơn vị áp dụng điều khoản "không hoàn tiền trong mọi trường hợp" hoặc thiết kế các điều kiện hoàn tiền mang tính hình thức, gây khó khăn cho người tiêu dùng trong việc thực thi quyền lợi của mình.
Đồng thời, việc đơn phương thay đổi nội dung khóa học, giảng viên, thời lượng hoặc gián đoạn cung cấp dịch vụ mà không có cơ chế bồi thường phù hợp cho thấy nghĩa vụ thực hiện hợp đồng của bên cung cấp chưa được tuân thủ nghiêm túc. Trong bối cảnh đó, người tiêu dùng thường gặp bất lợi khi giải quyết tranh chấp do thiếu cơ chế bảo vệ hiệu quả trước các điều khoản hợp đồng bất công bằng.
Đặc biệt, đối với các dịch vụ giáo dục trực tuyến liên quan đến sức khỏe như yoga, thiền hoặc các chương trình phát triển thể chất, quyền được bảo đảm an toàn của người tiêu dùng đang đứng trước nhiều rủi ro tiềm ẩn. Việc thiếu sự giám sát trực tiếp, cùng với nội dung hướng dẫn không được cá nhân hóa theo thể trạng, có thể dẫn đến các hậu quả tiêu cực về sức khỏe.
Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, trách nhiệm pháp lý của bên cung cấp lại bị hạn chế bởi các điều khoản miễn trừ trách nhiệm được thiết lập sẵn, làm suy giảm khả năng yêu cầu bồi thường của người tiêu dùng. Đây là một vấn đề đáng lưu ý, phản ánh sự thiếu hụt trong việc xác định chuẩn mực nghĩa vụ an toàn đối với dịch vụ giáo dục trực tuyến.
Bên cạnh các tranh chấp về chất lượng dịch vụ và điều khoản hợp đồng, thực tiễn giáo dục trực tuyến tại Việt Nam còn cho thấy nhiều rủi ro tài chính đối với người tiêu dùng. Nhiều khóa học có giá trị lớn, yêu cầu thanh toán trước hoặc liên kết với các tổ chức tín dụng để triển khai hình thức vay trả góp học phí. Tuy nhiên, người học nhiều khi không được cung cấp đầy đủ thông tin về lãi suất, phí phạt và nghĩa vụ thanh toán, dẫn đến nguy cơ phát sinh áp lực tài chính hoặc nợ xấu khi xảy ra tranh chấp hoặc ngừng học giữa chừng.
Ngoài ra, vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng đặt ra nhiều thách thức, các nền tảng giáo dục trực tuyến thường thu thập lượng lớn thông tin người học như số điện thoại, email, thông tin thanh toán quá trình học tập và hành vi sử dụng nền tảng.
Trong khi đó, cơ chế bảo mật tại nhiều đơn vị còn hạn chế, làm gia tăng nguy cơ rò rỉ hoặc sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân. Thực tế đã xuất hiện tình trạng người học bị làm phiền bởi quảng cáo hoặc tư vấn thương mại sau khi đăng ký khóa học, cho thấy nguy cơ thông tin cá nhân bị chia sẻ cho bên thứ ba mà chưa có sự đồng ý đầy đủ của người tiêu dùng.
Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương), nguyên nhân của những hạn chế nêu trên xuất phát từ cả phía người tiêu dùng và cơ quan quản lý nhà nước. Về phía người tiêu dùng, sự thiếu hụt về kỹ năng đánh giá dịch vụ, tâm lý tin tưởng vào quảng cáo và thói quen không đọc kỹ điều khoản hợp đồng điện tử làm gia tăng nguy cơ bị xâm phạm quyền lợi.
Về phía quản lý, hệ thống pháp luật và cơ chế thực thi chưa theo kịp tốc độ phát triển của thị trường số, đặc biệt trong việc giám sát các chủ thể hoạt động trên môi trường mạng hoặc có yếu tố xuyên biên giới. Ngoài ra, cơ chế giải quyết tranh chấp, nhất là tranh chấp trực tuyến, còn thiếu tính hiệu quả và khả năng tiếp cận, khiến người tiêu dùng gặp khó khăn trong việc yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Người tiêu dùng phải đối mặt với nhiều loại rủi ro
Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cho biết, trong môi trường giáo dục trực tuyến, người tiêu dùng phải đối mặt với nhiều loại rủi ro mang tính đặc thù, xuất phát từ tính chất dịch vụ số, sự bất cân xứng thông tin và cơ chế giao dịch điện tử.
Trước hết, rủi ro về thông tin và quảng cáo là một trong những vấn đề nổi bật, nhiều tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ sử dụng các thông điệp quảng cáo mang tính cam kết như "đảm bảo đạt kết quả IELTS cao", "cam kết đầu ra", hoặc "hoàn tiền nếu không hiệu quả", nhưng không có cơ sở kiểm chứng rõ ràng.
Bên cạnh đó, thông tin về giảng viên, chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy thường không được công bố đầy đủ hoặc minh bạch, khiến người học khó đánh giá chính xác chất lượng dịch vụ trước khi quyết định tham gia. Điều này làm gia tăng nguy cơ người tiêu dùng bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch hoặc gây nhầm lẫn.
Tiếp theo, rủi ro về chất lượng dịch vụ thể hiện ở việc nội dung khóa học không đúng như mô tả ban đầu, chương trình giảng dạy thiếu hệ thống hoặc không cập nhật, và năng lực giảng viên không đáp ứng yêu cầu chuyên môn. Ngoài ra, do phụ thuộc vào nền tảng công nghệ, nhiều khóa học gặp tình trạng lỗi hệ thống, gián đoạn đường truyền, hoặc chất lượng nền tảng không ổn định, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập của người tiêu dùng. Trong nhiều trường hợp, việc xác định trách nhiệm giữa lỗi kỹ thuật và lỗi từ phía nhà cung cấp không rõ ràng, gây khó khăn cho việc bảo vệ quyền lợi người học.
Một nhóm rủi ro quan trọng khác liên quan đến các điều khoản hợp đồng và điều khoản giao dịch chung. Các giao dịch trong giáo dục trực tuyến chủ yếu được thiết lập thông qua hợp đồng điện tử với điều khoản mẫu do bên cung cấp soạn sẵn.
Người tiêu dùng thường không có khả năng đàm phán và dễ chấp nhận các điều khoản "ẩn" gây bất lợi, như chính sách không hoàn tiền, quyền đơn phương thay đổi nội dung khóa học hoặc miễn trừ trách nhiệm đối với một số rủi ro. Việc thiếu minh bạch trong trình bày điều khoản, hoặc thiết kế giao diện gây khó khăn cho việc tiếp cận thông tin, càng làm gia tăng nguy cơ xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng.
Bên cạnh đó, rủi ro tài chính ngày càng gia tăng, đặc biệt với các khóa học có giá trị lớn hoặc yêu cầu thanh toán trước trong thời gian dài. Người tiêu dùng có thể gặp khó khăn trong việc thu hồi chi phí khi dịch vụ không được cung cấp đúng cam kết. Đáng chú ý, đã xuất hiện tình trạng "bẫy tài chính" dưới hình thức liên kết với các tổ chức tín dụng hoặc trung gian để cung cấp gói vay tín dụng.
Trong nhiều trường hợp, người học được tư vấn đăng ký vay trả góp với thủ tục nhanh, nhưng không được giải thích đầy đủ về lãi suất, phí phạt hoặc nghĩa vụ trả nợ. Khi không tiếp tục khóa học hoặc phát sinh tranh chấp, nghĩa vụ tài chính vẫn tồn tại, dẫn đến áp lực nợ và rủi ro tài chính nghiêm trọng.
Cuối cùng, rủi ro về dữ liệu cá nhân ngày càng trở nên đáng quan ngại, dịch vụ giáo dục trực tuyến thường thu thập và xử lý lượng lớn thông tin người học, bao gồm dữ liệu cá nhân, hành vi học tập và thói quen sử dụng nền tảng. Trong trường hợp không có cơ chế bảo mật phù hợp, dữ liệu này có thể bị sử dụng trái phép, chia sẻ cho bên thứ ba hoặc bị rò rỉ do lỗ hổng an ninh mạng. Điều này không chỉ xâm phạm quyền riêng tư mà còn có thể dẫn đến các hệ quả nghiêm trọng khác như lừa đảo hoặc đánh cắp danh tính.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
