Quản lý thực phẩm không chỉ bắt đầu từ thành phẩm
Sau hơn 15 năm thực hiện, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đang được đề xuất sửa đổi nhằm giải quyết những bất cập phát sinh trong thực tế. Bộ Y tế xác định một trong những định hướng quan trọng là chuyển tư duy quản lý từ xử lý khi xảy ra vi phạm sang chủ động phòng ngừa, ngăn chặn nguy cơ ngay từ đầu.
Dự thảo khung chính sách được Bộ Y tế xây dựng xoay quanh bốn nhóm lớn, bao gồm: hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về ATTP; quản lý ATTP theo chuỗi giá trị; phòng ngừa việc sử dụng các chất trong sản xuất, chế biến thực phẩm sai mục đích, dễ bị lạm dụng; và chính sách ưu đãi đầu tư phát triển chuỗi cung ứng thực phẩm.
Nếu cách tiếp cận này được thể chế hóa, thay đổi đáng chú ý đối với doanh nghiệp nằm ở việc quản lý ATTP sẽ không chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng.
Một sản phẩm thực phẩm trước khi đến tay người tiêu dùng thường phải trải qua chuỗi khá dài: nguyên liệu, nhà cung cấp, sản xuất, kiểm nghiệm, đóng gói, vận chuyển, phân phối và bán lẻ. Chỉ cần một mắt xích gặp vấn đề, rủi ro có thể đi theo sản phẩm tới thị trường.
Vì vậy, quản lý theo chuỗi giá trị đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải kiểm soát tốt hơn nguồn nguyên liệu và nhà cung cấp, đồng thời bảo đảm khả năng truy xuất khi xảy ra sự cố.
Chẳng hạn, nếu một lô thực phẩm bị phát hiện không bảo đảm an toàn, điều cần xác định không chỉ là sản phẩm được sản xuất tại nhà máy nào. Doanh nghiệp còn phải có khả năng lần ngược nguyên liệu đến từ đâu, thuộc lô nào, sản xuất thời điểm nào và số hàng sau đó đã được đưa tới những nhà phân phối nào.
Khả năng truy xuất càng chính xác, phạm vi xử lý khi xảy ra sự cố càng có thể được thu hẹp. Đối với doanh nghiệp có hàng chục hoặc hàng trăm mã sản phẩm, sử dụng nguyên liệu từ nhiều nhà cung cấp, đây có thể trở thành yêu cầu đáng kể về hệ thống quản trị.
Thay vì lưu hồ sơ chủ yếu để đáp ứng một thủ tục nhất định, dữ liệu về nguyên liệu, sản xuất và phân phối sẽ cần được kết nối chặt chẽ hơn.
Kiểm nghiệm sản phẩm cũng phải được nhìn trong một chuỗi quản lý liên tục. Một kết quả kiểm nghiệm trước khi sản phẩm ra thị trường không đồng nghĩa trách nhiệm kiểm soát chất lượng đã kết thúc. Sản phẩm lưu thông thực tế vẫn phải bảo đảm phù hợp với tiêu chuẩn, quy chuẩn và những nội dung doanh nghiệp đã công bố.
Ở chiều ngược lại, việc quản lý dựa trên nguy cơ cũng mở ra khả năng tập trung nguồn lực kiểm tra vào nhóm sản phẩm, cơ sở có mức độ rủi ro cao hơn, thay vì áp dụng một phương thức giống nhau với mọi doanh nghiệp.
Đây chính là điểm cần tiếp tục theo dõi khi dự thảo được hoàn thiện: doanh nghiệp tuân thủ tốt có thực sự được giảm bớt những thủ tục không cần thiết hay không.
Hàng đã lên kệ, doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm
Một thay đổi khác đáng chú ý trong định hướng sửa Luật ATTP là vai trò ngày càng lớn của hậu kiểm. Nếu tiền kiểm tập trung vào điều kiện trước khi sản phẩm được đưa ra thị trường, hậu kiểm lại đặt câu hỏi ngược lại, hàng hóa đang bán có thực sự đúng với những gì doanh nghiệp đã công bố hay không?
Khi đó, việc có đầy đủ hồ sơ chưa phải điểm kết thúc. Sản phẩm trên thị trường có thể được kiểm tra về chất lượng, chỉ tiêu ATTP, nhãn hàng hóa, nguồn gốc, điều kiện bảo quản và những thông tin liên quan. Nếu phát hiện không bảo đảm an toàn, doanh nghiệp phải có khả năng xác định lô hàng và tổ chức thu hồi.
Điều này khiến trách nhiệm ATTP kéo dài trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Đặc biệt, thị trường hiện nay không còn giới hạn trong cửa hàng truyền thống.
Một hộp thực phẩm bảo vệ sức khỏe có thể đồng thời được bán tại nhà thuốc, website, sàn thương mại điện tử, Facebook hay qua một phiên livestream. Tốc độ phân phối nhanh khiến một sản phẩm có vấn đề có thể đến tay lượng lớn người mua trong thời gian ngắn.
Đây là lý do quản lý ATTP ngày càng phải gắn với dữ liệu và khả năng truy xuất. Nếu doanh nghiệp không biết lô hàng đã được chuyển cho đại lý nào, số lượng bao nhiêu hoặc bán qua những kênh nào, việc thu hồi khi xảy ra sự cố sẽ rất khó thực hiện triệt để.
Quảng cáo cũng là một mắt xích cần được chú ý. Trong thực tế, sản phẩm do doanh nghiệp đưa ra thị trường có thể được giới thiệu qua nhiều tầng trung gian. Nhà sản xuất quảng cáo một cách, nhưng khi tới đại lý, cộng tác viên, KOL, KOC hoặc livestream bán hàng, công dụng đôi khi được giới thiệu theo cách khác.
Điều này đặt ra bài toán về trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi phân phối: ai chịu trách nhiệm khi sản phẩm đúng hồ sơ nhưng người bán lại quảng cáo quá công dụng?
Với doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc, quản lý chặt hơn hoạt động hậu kiểm cũng có mặt tích cực. Những doanh nghiệp đầu tư cho nguyên liệu, kiểm nghiệm và hệ thống quản lý chất lượng lâu nay phải cạnh tranh với hàng không rõ nguồn gốc, sản phẩm chất lượng thấp hoặc được quảng cáo quá mức. Nếu hậu kiểm đủ mạnh, khoảng cách cạnh tranh này có thể được thu hẹp.
Tuy nhiên, điều doanh nghiệp quan tâm vẫn là chi phí tuân thủ. Nếu giảm một số thủ tục trước khi sản phẩm lưu hành nhưng lại phát sinh quá nhiều nghĩa vụ sau đó, tổng chi phí chưa chắc giảm. Ngược lại, nếu đơn giản hóa thủ tục mà hệ thống hậu kiểm và truy xuất không theo kịp, rủi ro cuối cùng có thể chuyển sang người tiêu dùng.
Bởi vậy, câu hỏi lớn của lần sửa Luật ATTP này không chỉ là doanh nghiệp phải bổ sung thêm bao nhiêu giấy tờ.
Điều đáng quan tâm hơn là trách nhiệm của doanh nghiệp sẽ thay đổi thế nào trong toàn bộ hành trình của một sản phẩm, từ nguyên liệu đầu vào, nhà máy, kiểm nghiệm, phân phối cho tới khi hàng hóa nằm trên kệ hoặc được bán trên môi trường mạng.
Nếu tư duy quản lý theo chuỗi và phòng ngừa rủi ro được thực hiện đúng hướng, việc đưa được sản phẩm ra thị trường sẽ không còn được xem là đã hoàn thành nghĩa vụ. Với doanh nghiệp, đó mới chỉ là điểm bắt đầu của trách nhiệm bảo đảm sản phẩm an toàn cho tới khi đến tay người tiêu dùng.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
