Khi Tết đổi “điểm đến mua sắm”
Những ngày cận Tết Nguyên đán, khi không khí mua sắm bước vào cao điểm, bức tranh thị trường bán lẻ lại hiện lên với hai gam màu đối lập. Trong khi các siêu thị, trung tâm thương mại ken đặc người mua, xe đẩy nối dài từ quầy thực phẩm tươi sống đến khu quà Tết, thì tại nhiều khu chợ truyền thống vốn từng là “linh hồn” của Tết Việt không khí lại trầm lắng đến bất ngờ.
Sạp hàng mở cửa từ sáng sớm nhưng thưa vắng khách, tiểu thương ngồi đếm thời gian nhiều hơn đếm đơn. Sự đối lập ấy không chỉ phản ánh sức mua, mà đang cho thấy một cuộc dịch chuyển âm thầm nhưng rõ rệt của thị trường bán lẻ Tết, nơi thói quen tiêu dùng của người dân đang thay đổi từng ngày.
Ghi nhận tại nhiều hệ thống bán lẻ lớn ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh cho thấy, lượng khách những ngày cuối năm tăng mạnh, đặc biệt vào buổi tối và cuối tuần. Bãi gửi xe chật kín, quầy thanh toán luôn trong tình trạng quá tải, nhiều siêu thị phải bố trí thêm nhân viên thời vụ để đáp ứng nhu cầu mua sắm tăng cao.
Người dân không chỉ mua thực phẩm tươi sống, bánh kẹo, đồ khô, mà còn lựa chọn cả giỏ quà Tết, đồ gia dụng, đồ trang trí, thậm chí là quần áo, mỹ phẩm trong cùng một không gian khép kín.
“Đi siêu thị một lần là mua đủ, giá niêm yết rõ ràng, không phải mặc cả, lại yên tâm nguồn gốc”, chị Nguyễn Thị Hạnh (Hoàng Mai, Hà Nội) chia sẻ khi đẩy đầy xe hàng.
Theo các chuyên gia nghiên cứu thị trường, người tiêu dùng những năm gần đây đang dịch chuyển rõ rệt từ tâm lý “mua sắm cho đủ Tết” sang xu hướng mua có chọn lọc, ưu tiên chất lượng, tính thiết thực và độ an toàn của sản phẩm. Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều áp lực, thu nhập bị phân tán cho nhiều khoản chi tiêu, người dân ngày càng thận trọng hơn trong quyết định mua sắm cuối năm.
Cũng từ sự thay đổi này, các hệ thống bán lẻ hiện đại đã chủ động chuẩn bị nguồn hàng Tết từ rất sớm. Đại diện một số doanh nghiệp bán lẻ cho biết, lượng hàng dự trữ dịp Tết thường được tăng thêm khoảng 35 đến 40% so với ngày thường nhằm bảo đảm nguồn cung và giữ ổn định giá trong giai đoạn cao điểm.
Sự tiện lợi, minh bạch và cảm giác an toàn vì thế đang trở thành lợi thế lớn nhất của kênh bán lẻ hiện đại trong mùa Tết, thời điểm người tiêu dùng đặc biệt nhạy cảm với chất lượng và vệ sinh an toàn thực phẩm.
Trái ngược hoàn toàn, tại nhiều khu chợ dân sinh, không khí mua bán lại kém sôi động hơn hẳn so với những năm trước. Nhiều tiểu thương thừa nhận, dù đã bước vào cao điểm Tết nhưng sức mua vẫn chậm và dè dặt.
“Ngày thường đã vắng, cận Tết vẫn không khá hơn là bao. Người ta đi siêu thị hết rồi”, một tiểu thương bán hàng khô tại chợ phía Nam Hà Nội ngán ngẩm.
Không ít sạp hàng chỉ bán lác đác vài đơn nhỏ, chủ yếu là khách quen lâu năm hoặc người cao tuổi vẫn giữ thói quen đi chợ truyền thống. Những cảnh tượng từng rất quen thuộc mỗi dịp giáp Tết như người chen người, hàng hóa chất cao, tiếng trả giá rộn ràng nay dần trở nên hiếm hoi.
Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, bất lợi lớn nhất của chợ truyền thống hiện nay nằm ở sự thiếu ổn định về giá cả và hạn chế trong minh bạch thông tin sản phẩm. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến xuất xứ, hạn sử dụng và độ an toàn hàng hóa, những điểm yếu này khiến chợ dân sinh dần mất ưu thế vốn có.
Sự trầm lắng ấy không chỉ là cảm nhận nhất thời, mà đang phản ánh sự suy giảm rõ rệt vai trò trung tâm của chợ truyền thống trong chuỗi bán lẻ dịp Tết.
Bài toán sống còn của chợ truyền thống
Một trong những nguyên nhân dễ nhận thấy là sự thay đổi hành vi tiêu dùng. Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều áp lực, người dân có xu hướng chi tiêu thận trọng hơn, ưu tiên sự rõ ràng về giá cả và chất lượng.
Tại chợ truyền thống, giá bán thường linh hoạt theo từng thời điểm, từng người mua. Với không ít người tiêu dùng trẻ, việc phải trả giá, so sánh từng sạp hàng trở nên bất tiện và tốn thời gian.
Trong khi đó, tại siêu thị, mọi sản phẩm đều được niêm yết giá, có hóa đơn, có thông tin xuất xứ, hạn sử dụng. Yếu tố “truy xuất nguồn gốc” nay trở thành tiêu chí quan trọng hàng đầu mỗi dịp Tết.
Cùng với đó, nỗi lo về thực phẩm bẩn, hàng giả, hàng kém chất lượng khiến nhiều người e dè khi mua sắm tại các khu chợ tự phát, đặc biệt với những mặt hàng tiêu thụ mạnh dịp Tết như thịt, giò chả, mứt, rượu bia.
Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, sự suy giảm vai trò của chợ truyền thống hiện nay không đơn thuần xuất phát từ sức mua yếu, mà bắt nguồn từ sự thay đổi căn bản trong hành vi tiêu dùng. Khi người dân ngày càng coi trọng an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tính minh bạch của thị trường, mô hình kinh doanh nhỏ lẻ, manh mún nếu không được tổ chức lại sẽ rất khó cạnh tranh với hệ thống phân phối hiện đại.
Ở góc nhìn khác, TS Vũ Đình Ánh cho rằng, sự dịch chuyển từ chợ truyền thống sang siêu thị và các kênh bán lẻ hiện đại là xu hướng tất yếu của thị trường. Theo ông, chợ truyền thống không yếu vì giá bán, mà yếu ở chỗ chưa tạo được cơ chế bảo đảm niềm tin cho người tiêu dùng trong bối cảnh yêu cầu về an toàn hàng hóa ngày càng cao.
Sự áp đảo của hệ thống bán lẻ hiện đại không đến trong ngày một ngày hai. Đó là kết quả của quá trình đầu tư bài bản nhiều năm, từ xây dựng chuỗi cung ứng, ký kết với nhà sản xuất đến chủ động nguồn hàng Tết từ rất sớm.
Các chương trình bình ổn giá, khuyến mại kéo dài, bán theo combo giúp người tiêu dùng dễ lựa chọn hơn trong bối cảnh thu nhập bị thắt chặt.
Đáng chú ý, nhiều hệ thống bán lẻ còn kết hợp đồng thời bán trực tiếp và bán online, giao hàng tận nhà, điều mà chợ truyền thống gần như chưa thể cạnh tranh.
Thị trường Tết vì thế không còn là cuộc chạy nước rút vài tuần cuối năm, mà là kết quả của chiến lược bán lẻ dài hạn.
Trong dòng chảy ấy, nhóm chịu tác động trực tiếp nhất chính là các tiểu thương chợ truyền thống. Phần lớn kinh doanh nhỏ lẻ, vốn mỏng, phụ thuộc vào lượng khách theo ngày, nên chỉ cần sức mua sụt giảm là lập tức gặp khó.
Nhiều tiểu thương cho biết chi phí thuê sạp, điện nước, vận chuyển đều tăng, trong khi doanh thu không tăng tương ứng. Có người buộc phải giảm lượng hàng Tết, thậm chí đóng sạp sớm để hạn chế thua lỗ.
Cuộc cạnh tranh giữa bán lẻ hiện đại và chợ truyền thống vì thế ngày càng lệch cán cân, không phải vì người bán yếu đi, mà bởi mô hình kinh doanh cũ đang loay hoay trong một thị trường mới.
Điều đáng nói là sự thay đổi này không diễn ra ồ ạt hay ồn ào, mà âm thầm qua từng mùa Tết. Mỗi năm trôi qua, thêm một bộ phận người tiêu dùng rời chợ truyền thống để chuyển sang siêu thị, cửa hàng tiện lợi hoặc mua sắm trực tuyến.
Đó không còn đơn thuần là câu chuyện thói quen, mà là lựa chọn của nhịp sống đô thị nhanh hơn, tiện hơn, rõ ràng hơn.
Tết vẫn còn đó hương vị quen thuộc của mứt gừng, bánh chưng, giò lụa. Nhưng nơi người dân mua những món đồ ấy đang dần thay đổi.
Trước thực tế này, nhiều ý kiến cho rằng, chợ truyền thống nếu muốn tồn tại không thể chỉ trông chờ vào ký ức hay tập quán cũ. Việc nâng cấp hạ tầng, bảo đảm vệ sinh, minh bạch giá cả, ứng dụng thanh toán không tiền mặt là những yêu cầu không thể trì hoãn.
Chợ truyền thống là một phần của văn hóa đô thị, nhưng để tiếp tục sống cùng đời sống hiện đại, con đường duy nhất là thích nghi. Nếu không, mỗi mùa Tết đi qua, khoảng cách giữa siêu thị đông nghịt và chợ vắng khách sẽ còn nới rộng, và cuộc dịch chuyển của thị trường bán lẻ Tết sẽ không còn âm thầm, mà trở thành sự thay thế rõ rệt.
PV
Nguồn: thuongtruong.com.vn
